Động Cơ Trần Hưng Đạo - Cách Lắp Đặt Sử Dụng Chế Tạo Máy Hiệu Quả

Motor Trần Hưng Đạo (động cơ điện Trần Hưng Đạo) là dòng động cơ điện sản xuất, lắp ráp trong nước, phổ biến ở loại motor 1 pha 220V vỏ gang chân đế công suất 1HP, 2HP, 3HP, 4HP, tốc độ 1.470 vòng/phút (4 cực) hoặc 2.800 vòng/phút (2 cực). Bên cạnh dòng 1 pha, thị trường còn có motor Trần Hưng Đạo 3 pha 380V chân đế, mặt bích, có phanh, thường được ghép với hộp giảm tốc trục vít, cycloid, hộp số trục thẳng hoặc hộp điều tốc cơ.

Dòng điện định mức thông dụng của motor Trần Hưng Đạo 1 pha khoảng 5A, 9A, 12A, 15A tùy công suất, vỏ IP55, cấp cách điện B, F hoặc H. Bài viết dưới đây trình bày cấu tạo, thông số ampe, tụ, aptomat, khả năng dùng biến tần, các kiểu lắp với hộp số, cách lắp đặt và cách xử lý lỗi thường gặp.

1. Giới thiệu về motor Trần Hưng Đạo

Motor Trần Hưng Đạo là động cơ không đồng bộ rotor lồng sóc, làm mát bằng quạt gió đuôi, được biết tới nhiều ở khu vực nông thôn, xưởng cơ khí và xưởng gỗ nhỏ. Sản phẩm sản xuất trong nước nên giá thấp, hàng có nhiều, phụ tùng dễ thay.

• Loại phổ biến: động cơ điện 1 pha 220V chân đế B3, có tụ đề và tụ ngậm.
• Loại 3 pha: 380V (đấu sao) hoặc 220V/380V (Δ/Y), kiểu chân đế B3, mặt bích B5, có thắng từ.
• Tần số 50Hz, cấp bảo vệ IP55.

Để so sánh nhanh với các dòng cùng loại, xem thêm động cơ điện 1 pha và động cơ điện 3 pha.

2. Cấu tạo motor Trần Hưng Đạo 1 pha

Phần lớn motor Trần Hưng Đạo trên thị trường là motor vỏ gang chân đế.

a) Phía mặt trước động cơ

• Trục motor có rãnh cavet (rãnh then) để lắp puly, nhông hoặc khớp nối.
• Nắp trước giữ bạc đạn đầu trục.
• Các lỗ bắt bu lông để tháo lắp nắp khi thay bạc đạn, kiểm tra cuộn dây.

b) Phần thân động cơ

• Nắp sampo (chụp quạt) bảo vệ cánh quạt làm mát ở đuôi.
• Tụ đề (tụ khởi động) giúp motor có momen khởi động, được công tắc ly tâm ngắt ra sau khi motor lên tốc độ.
• Tụ ngậm (tụ chạy) nằm thường trực trong mạch, giúp motor chạy êm và cải thiện hệ số công suất khi điện yếu.
• Hộp cực đấu điện, stator quấn cuộn chạy và cuộn đề, rotor lồng sóc nhôm đúc.

Có thể tham khảo cấu tạo động cơ Trần Hưng Đạo theo hình dưới đây:

3. Thông số kỹ thuật motor Trần Hưng Đạo

• Công suất tính theo HP/kW, phổ biến: 1HP (0.75kW), 2HP (1.5kW), 3HP (2.2kW), 4HP (3kW).
• Tốc độ: 1.470 vòng/phút (4 cực) hoặc 2.800 vòng/phút (2 cực).
• Điện áp dân dụng 220V 1 pha; dòng 3 pha 380V.
• Tần số 50Hz; cấp bảo vệ IP55; cấp chịu nhiệt B, F, H.

Tem kỹ thuật được thiết kế như sau:

a) Bảng ampe, tụ, aptomat tham khảo cho motor 1 pha 220V

• Số ampe, tụ, aptomat là giá trị tham khảo; luôn đọc theo tem motor.
• Dòng khởi động motor 1 pha khoảng 5–7 lần dòng định mức trong 1–3 giây.
• Tụ ngậm loại 400–450VAC; tụ đề loại 250–300VAC trở lên.
• Điện áp dưới 200V làm dòng tăng 10–20%, motor nóng nhanh.

b) Dòng điện tham khảo motor Trần Hưng Đạo 3 pha 380V

Motor 3 pha 380V đấu sao có dòng định mức tham khảo: 0.75kW khoảng 2A; 1.5kW khoảng 3.5–3.7A; 2.2kW khoảng 5A; 3kW khoảng 6.5–7A; 4kW khoảng 8.5–9A; 5.5kW khoảng 11.5A; 7.5kW khoảng 15A. Giá trị chính xác đọc theo tem motor. Chọn dây theo dòng xem bảng tra tiết diện dây dẫn, chọn tụ xem chọn tụ điện cho motor.

4. Motor Trần Hưng Đạo có chạy biến tần được không?

• Motor 1 pha có tụ đề, tụ ngậm và công tắc ly tâm: biến tần thông thường không điều khiển được. Khi giảm tần số, công tắc ly tâm đóng tụ đề vào liên tục, cuộn đề nóng nhanh.
• Motor 3 pha 220V/380V: chạy biến tần tốt. Nhà chỉ có điện 1 pha thì dùng biến tần vào 1 pha 220V ra 3 pha 220V, motor đấu tam giác (Δ); có điện 3 pha thì dùng biến tần 3 pha 380V, motor đấu sao (Y).
• Công suất biến tần chọn bằng hoặc lớn hơn công suất motor; tải nặng khởi động (máy nghiền, băng tải đầy hàng) thường chọn lớn hơn 1 cấp.
• Chạy dưới 20–25Hz lâu dài, quạt đuôi quay chậm nên motor tản nhiệt kém; theo dõi nhiệt độ vỏ.

Xem thêm nguyên lý hoạt động của máy biến tần và danh mục động cơ biến tần.

5. Phân loại motor Trần Hưng Đạo theo cách lắp đặt

a) Motor Trần Hưng Đạo liền hộp giảm tốc trục vít

Khi lắp với hộp giảm tốc trục vít, đường kính trục ra cốt dương có các cỡ: 17, 22, 28, 32, 38, 45, 55, 60, 65, 70, 90mm.

Motor Trần Hưng Đạo có thể lắp trục úp xuống hoặc ngửa lên trên khi đi qua khớp nối như sau:

b) Motor Trần Hưng Đạo gắn hộp số cycloid

Motor Trần Hưng Đạo gắn hộp giảm tốc cycloid bằng khớp nối 1 cấp. Đường kính trục ra hộp số: 25, 30, 35, 45, 55, 65, 70, 80, 90, 100, 130mm.

• Cấu hình phổ biến nhất là motor 4 cực (khoảng 1.450–1.470 vòng/phút), sau đó mới tới motor 6 cực, 8 cực.
• Momen trục ra gần đúng: T (Nm) = 9.550 × P (kW) × hiệu suất / tốc độ trục ra (vòng/phút).
• Ví dụ: motor 2.2kW, trục ra 30 vòng/phút, hiệu suất 0.9 thì momen khoảng 630Nm.

Tham khảo thêm hộp số giảm tốc cyclo và hộp giảm tốc trục vít.

c) Motor Trần Hưng Đạo giảm tốc trục thẳng

Động cơ Trần Hưng Đạo nối với hộp giảm tốc trục thẳng GHM để giảm tốc độ, tốc độ trục ra 15, 20, 30, 40 hoặc 50 vòng/phút; đường kính trục ra 22, 28, 32, 40 hoặc 50mm.

Khi cần trục ra có mặt bích để tiện úp xuống hay ngửa lên thì dùng hộp số mặt bích GVM. Tỷ số truyền phổ biến của motor Trần Hưng Đạo liền giảm tốc mặt bích: 5, 10, 20, 30, 40, 50, 60.

d) Motor Trần Hưng Đạo lắp úp xuống

Motor Trần Hưng Đạo có thể úp xuống, gắn vào hộp giảm tốc trục vít có 4 lỗ bắt vít ở chân đế. Cách lắp này tiết kiệm diện tích. Đường kính trục: 25, 30, 35, 40, 45, 60mm.

e) Motor Trần Hưng Đạo có phanh

Thắng từ (phanh từ) giúp động cơ dừng ngay khi ngắt điện. Ví dụ với thang nâng hàng, cabin dừng đúng tầng chứ không trôi sang tầng khác. Động cơ Trần Hưng Đạo có phanh thường lắp với hộp số NMRV trục ra vuông góc, đường kính trục hay dùng: 14, 18, 25, 28, 35, 42, 45 hoặc 50mm.

Xem thêm motor có phanh và hộp số giảm tốc NMRV.

f) Motor Trần Hưng Đạo mặt bích chỉnh tốc độ

Khi cần thay đổi tốc độ, motor Trần Hưng Đạo có thể gắn hộp số điều tốc cơ, cho dải tốc độ ví dụ 10–50 vòng/phút hoặc 200–1.000 vòng/phút tùy model.

g) Motor Trần Hưng Đạo lắp đặt nhông xích

Động cơ gắn hộp giảm tốc trục vít rồi truyền qua nhông xích, hướng trục ra bố trí linh hoạt theo nhiều phía. Ảnh minh họa motor Trần Hưng Đạo gắn nhông xích:

6. Ứng dụng motor Trần Hưng Đạo 1 pha và 3 pha

• Cơ khí, xây dựng: motor máy hàn quay, máy cắt sắt, máy uốn sắt, máy trộn vữa, tời nâng vật liệu nhỏ.
• Nông nghiệp: motor máy xay xát, máy nghiền thức ăn chăn nuôi, máy băm cỏ, máy sục khí ao tôm, bơm tưới tiêu.
• Vận chuyển: motor giảm tốc chạy băng tải, con lăn, thang nâng hàng có phanh.
• Chế biến: máy trộn, máy khuấy, máy rang, máy ép, máy đánh bóng.
• Thiết bị y tế, phòng thí nghiệm cỡ nhỏ: máy khuấy, máy lắc chạy motor công suất thấp.

Các ứng dụng tốc độ thấp tham khảo thêm motor giảm tốc 1 pha, motor giảm tốc mini, motor tua chậm.

7. Ưu điểm và hạn chế của motor Trần Hưng Đạo

a) Ưu điểm

• Giá rẻ, dễ lắp đặt, chạy trực tiếp điện 1 pha 220V gia đình.
• Vào thị trường từ sớm (trước năm 2014) nên được nhiều thợ và người dùng ở xã, thôn biết tới.
• Nhà máy đặt ở vùng ngoại thành nên chi phí sản xuất thấp, giá bán cạnh tranh.
• Không phải hàng nhập khẩu nên không chịu thuế nhập khẩu, hàng có sẵn, thời gian giao nhanh.
• Vỏ gang chân đế IP55 chịu bụi, chịu nước bắn, phù hợp môi trường nông nghiệp.
• Phụ tùng (tụ, công tắc ly tâm, bạc đạn) dễ tìm, sửa chữa đơn giản.

b) Hạn chế

• Thông tin kỹ thuật công bố (hiệu suất, đường cong momen) không đầy đủ như motor công nghiệp nhập khẩu.
• Motor 1 pha có tụ không chỉnh tốc độ bằng biến tần thông thường.
• Motor 1 pha công suất lớn nhất trên thị trường chỉ tới 7.5kW; tải lớn hơn dùng motor 3 pha.
• Phân khúc giá rẻ nên chất lượng giữa các lô có thể chênh lệch; đo dòng có tải để kiểm tra.

8. So sánh motor Trần Hưng Đạo với motor nhập khẩu

• Bảng chỉ mang tính tổng quát, mỗi model có thể khác.
• Cùng công suất, so khối lượng motor và dòng không tải để đánh giá lượng đồng, thép.
• Tải nặng chạy 24/24 tham khảo thêm motor công nghiệp.

9. Giá motor Trần Hưng Đạo phụ thuộc vào yếu tố nào?

• Motor mới hay motor cũ, motor quấn lại.
• Công suất, số cực (2 cực, 4 cực, 6 cực), loại 1 pha hay 3 pha.
• Kiểu lắp: chân đế, mặt bích, có phanh, liền hộp số.
• Biến động giá đồng, thép kỹ thuật điện và chi phí vận chuyển.

Mặt bằng giá chung của các dòng động cơ có thể xem tại giá motor điện.

10. Cách lắp đặt và đấu điện motor Trần Hưng Đạo 1 pha

a) Chuẩn bị

• Dụng cụ: cờ lê, tua vít, đồng hồ vạn năng, ampe kìm, đồng hồ đo cách điện.
• Vật tư: dây điện đúng tiết diện, aptomat, công tắc hoặc khởi động từ, bu lông, đai ốc, đệm chống rung.
• Vị trí lắp: có nguồn điện, đủ không gian thao tác và tản nhiệt, bệ chịu được khối lượng motor và lực rung.

b) Lắp đặt và đấu điện

• Cố định motor vào bệ bằng bu lông, siết đều 4 chân; căn thẳng tâm trục với khớp nối, puly hoặc nhông.
• Đo cách điện cuộn dây với vỏ trước khi cấp điện, giá trị trên 1MΩ là đạt mức tối thiểu.
• Đấu dây nguồn vào hộp cực theo sơ đồ trên nắp, phân biệt dây pha (L) và dây nguội (N); nối dây tiếp địa vào vỏ.
• Muốn đổi chiều quay motor 1 pha, đảo hai đầu cuộn đề so với cuộn chạy; đảo L và N không đổi chiều.
• Motor 3 pha: đổi chiều bằng cách đảo 2 trong 3 dây pha, xem cách đấu dây motor 3 pha.

c) Chạy thử

• Chạy không tải 10–15 phút, kiểm tra chiều quay, tiếng ồn, độ rung.
• Đo dòng có tải bằng ampe kìm, dòng không vượt dòng ghi trên tem.
• Kiểm tra nhiệt độ vỏ sau 30–60 phút; khoảng 60–70°C là bình thường với cách điện cấp B, F.

11. Lỗi thường gặp và cách khắc phục

• Tụ điện là linh kiện hỏng nhiều nhất trên motor 1 pha.
• Motor 3 pha mất 1 pha có thể cháy dây sau vài phút.
• Relay nhiệt cài theo dòng tem giúp bảo vệ khi quá tải.

12. Câu hỏi thường gặp về motor Trần Hưng Đạo

a) Dành cho người đang khảo giá, sắp mua motor Trần Hưng Đạo

• Motor Trần Hưng Đạo có những công suất nào? Dòng 1 pha 220V phổ biến 1HP, 2HP, 3HP, 4HP; dòng 3 pha 380V có thêm nhiều cỡ công suất lớn hơn. Công suất chính xác đọc trên tem kỹ thuật của từng motor.
• Chọn motor Trần Hưng Đạo 2 cực hay 4 cực? Motor 2 cực khoảng 2.800 vòng/phút hợp với bơm, máy mài, máy cưa. Motor 4 cực khoảng 1.470 vòng/phút có momen gấp khoảng 2 lần ở cùng công suất, hợp với máy xay, máy nghiền và ghép hộp số giảm tốc.
• Motor Trần Hưng Đạo 2HP 1 pha bao nhiêu ampe? Motor 1.5kW 1 pha 220V có dòng định mức tham khảo khoảng 9–10A, dòng khởi động khoảng 50–70A trong 1–3 giây. Giá trị chính xác đọc theo tem motor.
• Nên chọn motor 1 pha hay 3 pha Trần Hưng Đạo? Motor 1 pha chạy trực tiếp điện gia đình, phù hợp tải nhỏ dưới 3kW. Motor 3 pha không cần tụ, khởi động khỏe, chạy biến tần được, phù hợp xưởng có điện 3 pha hoặc cần chỉnh tốc độ.
• Motor Trần Hưng Đạo ghép hộp số trục ra cỡ nào? Tùy hộp số: trục vít có trục ra 17–90mm, cycloid 25–130mm, trục thẳng GHM 22–50mm, NMRV có phanh 14–50mm. Trục ra càng lớn thì momen cho phép càng cao.

b) Dành cho người đã mua, cần hướng dẫn lắp đặt, đấu điện, sử dụng

• Đấu motor Trần Hưng Đạo 1 pha đảo chiều thế nào? Mở hộp cực, đảo hai đầu dây cuộn đề so với cuộn chạy theo sơ đồ trên nắp hộp cực. Muốn đảo chiều bằng công tắc, dùng công tắc đảo chiều 1 pha hoặc 2 khởi động từ có khóa liên động.
• Motor Trần Hưng Đạo 3HP 1 pha dùng aptomat bao nhiêu A? Dòng tham khảo khoảng 12–15A, thường dùng aptomat 25–32A đặc tính C và dây đồng 2.5–4mm². Đối chiếu dòng trên tem trước khi chọn.
• Motor Trần Hưng Đạo 3 pha chạy điện 1 pha được không? Motor 3 pha 220V/380V chạy được điện 1 pha qua biến tần vào 1 pha 220V ra 3 pha 220V, đấu tam giác. Cách dùng tụ để chạy motor 3 pha bằng điện 1 pha chỉ đạt khoảng 50–70% công suất.
• Motor có phanh Trần Hưng Đạo đấu phanh thế nào? Thắng từ thường có bộ chỉnh lưu cấp điện DC cho cuộn phanh; khi motor có điện thì phanh nhả, mất điện thì phanh đóng. Đấu bộ chỉnh lưu theo sơ đồ trong hộp cực, kiểm tra khe hở phanh khoảng 0.3–0.5mm.
• Lắp motor Trần Hưng Đạo trục đứng có được không? Motor có thể lắp úp xuống hoặc ngửa lên qua khớp nối hoặc hộp giảm tốc trục vít có chân đế 4 lỗ. Khi lắp đứng, bạc đạn chịu thêm lực dọc trục, cần kiểm tra tiếng bạc đạn sau vài tuần chạy.

c) Dành cho người gặp lỗi do dùng sai cách, cần cách khắc phục hoặc giải pháp tiết kiệm chi phí

• Motor Trần Hưng Đạo 1 pha kêu ù không quay, sửa thế nào cho rẻ? Ngắt điện, quay tay trục: nếu nhẹ thì phần lớn do tụ đề hoặc công tắc ly tâm. Thay tụ cùng µF và điện áp là cách sửa rẻ nhất, không cần quấn lại.
• Gắn biến tần cho motor 1 pha bị nóng, xử lý ra sao? Motor 1 pha có tụ và công tắc ly tâm không hợp với biến tần thông thường. Giải pháp là thay motor 3 pha 220V/380V cùng công suất rồi dùng biến tần 1 pha vào 3 pha ra.
• Motor nhảy aptomat khi khởi động có tải? Dòng khởi động 1 pha cao gấp 5–7 lần dòng định mức; dùng aptomat đặc tính C hoặc D, giảm tải khi đề, hoặc chuyển sang motor 3 pha có biến tần để khởi động mềm.
• Motor Trần Hưng Đạo cháy dây, quấn lại hay mua mới? Với motor 1–4HP, chi phí quấn lại thường khoảng 30–50% giá motor mới. Vỏ, trục, rotor và lõi thép còn tốt thì quấn lại tiết kiệm hơn.
• Ghép hộp số bị nóng hộp số và motor, nguyên nhân là gì? Thường do tỷ số truyền quá thấp làm momen không đủ, hoặc tải vượt momen cho phép của hộp số. Đo dòng motor khi chạy tải và so với tem, đồng thời đối chiếu momen trục ra với thông số hộp số.
• Thắng từ không ăn, motor trôi khi dừng? Thường do khe hở phanh lớn, má phanh mòn hoặc bộ chỉnh lưu hỏng. Chỉnh lại khe hở hoặc thay má phanh rẻ hơn nhiều so với thay cả motor.

13. Kết luận

Motor Trần Hưng Đạo là dòng động cơ giá thấp, phổ biến ở loại 1 pha 220V vỏ gang chân đế 1–4HP và các mẫu 3 pha ghép hộp số trục vít, cycloid, trục thẳng, NMRV có phanh. Để dùng bền, cần đọc tem để chọn đúng dây, aptomat, tụ; chọn motor 3 pha khi cần chạy biến tần; và đối chiếu momen hộp số với tải thực tế.

Một số loại motor chuyên dụng khác có thể tham khảo:

• Động Cơ Điện 1 Pha
• Motor Giảm Tốc 1 Pha
• Motor Giảm Tốc Mini
• Motor Tua Chậm