Hướng Dẫn Cách Đảo Chiều Động Cơ Điện 3 Pha Sang 1 Pha
Đảo chiều motor 3 pha được thực hiện bằng cách đổi vị trí 2 trong 3 dây pha cấp vào động cơ (ví dụ thứ tự L1–L2–L3 đổi thành L1–L3–L2), khi đó từ trường quay trong stator đổi chiều và rotor quay ngược lại. Trong tủ điện, việc này được làm tự động bằng mạch 2 contactor có khóa chéo, công tắc đảo chiều hoặc lệnh FWD/REV của biến tần.
Khi chỉ có điện 1 pha 220V, động cơ 3 pha công suất nhỏ (thường đến khoảng 2.2 kW) có thể chạy bằng cách đấu tam giác và mắc tụ điện, công suất đạt khoảng 50–70% định mức; đảo chiều bằng cách chuyển đầu tụ sang pha còn lại. Cách cho đủ công suất là dùng biến tần vào 1 pha 220V, ra 3 pha 220V. Bài viết hướng dẫn chi tiết từng cách, cách chọn tụ, thông số dòng điện và các lỗi thường gặp.
Nội dung
- 1. Điện 3 pha, điện 1 pha và nhu cầu đảo chiều motor
- 2. Nguyên lý đảo chiều động cơ 3 pha
- 3. Các cách đảo chiều motor 3 pha trên điện 380V
- 4. Dòng điện và thiết bị bảo vệ cho mạch đảo chiều motor 3 pha
- 5. Chạy motor 3 pha trên điện 1 pha và đảo chiều bằng tụ điện
- 6. Cách đảo chiều động cơ điện 1 pha
- 7. So sánh các phương pháp chạy và đảo chiều motor 3 pha trên điện 1 pha
- 8. An toàn khi đấu nối và đảo chiều motor
- 9. Câu hỏi thường gặp về đảo chiều motor 3 pha
- 10. Kết luận
1. Điện 3 pha, điện 1 pha và nhu cầu đảo chiều motor
Lưới hạ thế Việt Nam là hệ 3 pha 4 dây 380/220V, tần số 50 Hz: điện áp giữa 2 dây pha là 380V (điện áp dây), giữa 1 dây pha và dây trung tính là 220V (điện áp pha). Nhà xưởng, xí nghiệp dùng điện 3 pha 380V cho máy công suất lớn; hộ gia đình và xưởng nhỏ phần lớn chỉ có điện 1 pha 220V.

Nhu cầu đảo chiều quay motor gặp ở rất nhiều máy:
- Băng tải chạy tới – lui, tời kéo, cửa cuốn, cổng trượt, máy nâng hạ.
- Máy khoan, máy taro, máy uốn ống, máy trộn cần quay thuận – nghịch.
- Motor giảm tốc 3 pha (4 cực, 6 cực, 8 cực) cho xe đẩy, bàn xoay, cơ cấu kẹp.
- Sửa lại chiều quay sau khi đấu mới: bơm ly tâm, quạt ly tâm quay ngược vẫn chạy nhưng lưu lượng, cột áp giảm mạnh.
2. Nguyên lý đảo chiều động cơ 3 pha
a) Cấu tạo cơ bản của động cơ điện 3 pha
Động cơ điện 3 pha không đồng bộ gồm stator (phần tĩnh) và rotor (phần quay), giữa hai phần là khe hở không khí khoảng 0.3–1 mm với motor cỡ nhỏ và trung bình. Stator ghép từ lá thép kỹ thuật điện có rãnh, trong rãnh đặt 3 cuộn dây lệch nhau 120° điện. Rotor lồng sóc gồm các thanh nhôm ngắn mạch hai đầu (xem thêm cấu tạo motor điện 3 pha).

b) Vì sao đổi 2 pha thì motor quay ngược?
Dòng điện 3 pha lệch nhau 120° chạy trong 3 cuộn dây stator tạo ra từ trường quay. Chiều quay của từ trường phụ thuộc thứ tự pha (L1–L2–L3 hay L1–L3–L2). Từ trường quay cắt qua thanh dẫn rotor sinh dòng cảm ứng (định luật Faraday), dòng này nằm trong từ trường chịu lực điện từ (lực Lorentz) kéo rotor quay theo chiều từ trường. Đổi 2 dây pha bất kỳ làm đảo thứ tự pha, từ trường quay ngược và rotor quay ngược. Đổi cả 3 dây theo vòng tròn (L1→L2→L3→L1) thì thứ tự pha không đổi, motor vẫn quay chiều cũ.

Ví dụ: thứ tự ban đầu 1 – 2 – 3, giữ nguyên dây 1, đổi dây 2 sang vị trí 3 và dây 3 sang vị trí 2, thứ tự mới là 1 – 3 – 2, motor quay ngược.
3. Các cách đảo chiều motor 3 pha trên điện 380V
a) Đổi dây trực tiếp tại hộp cực
Cách đơn giản nhất khi chỉ cần sửa chiều quay cố định (bơm, quạt, băng tải 1 chiều): ngắt điện, đổi 2 dây pha bất kỳ tại hộp cực motor hoặc đầu ra contactor, giữ nguyên cầu nối sao/tam giác. Cách đấu sao, tam giác xem tại bài cách đấu dây motor 3 pha.
b) Mạch đảo chiều dùng 2 contactor
Mạch điện đảo chiều động cơ 3 pha phổ biến trong tủ điện gồm:
- Aptomat, contactor K1 (quay thuận) đấu L1–L2–L3 thẳng; contactor K2 (quay nghịch) đấu đảo 2 pha L1–L3–L2 ở đầu ra; rơ le nhiệt chung phía motor.
- Nút nhấn Thuận, Nghịch, Dừng (có thể dùng nút kép để đảo chiều không cần nhấn Dừng với tải nhẹ).
- Khóa chéo điện: tiếp điểm thường đóng của K1 nối tiếp cuộn hút K2 và ngược lại; tốt nhất dùng thêm khóa liên động cơ khí giữa 2 contactor.
- Công tắc hành trình nếu cần tự dừng hoặc tự đảo ở cuối hành trình.
- Thiếu khóa chéo: K1 và K2 cùng đóng gây ngắn mạch 2 pha.
- Đảo chiều tức thời khi motor đang chạy: dòng hãm ngược lên tới khoảng 8–10 lần định mức, va đập mạnh lên hộp số.
- Tải quán tính lớn: thường cài thời gian trễ 1–3 giây hoặc chờ motor dừng hẳn trước khi đảo.
c) Công tắc đảo chiều (công tắc xoay cam)
Công tắc đảo chiều 3 vị trí (Thuận – 0 – Nghịch) đóng cắt và đổi pha trực tiếp, dùng cho máy nhỏ, motor dưới khoảng 3–5.5 kW tùy dòng định mức công tắc. Ưu điểm rẻ, gọn; hạn chế là không có bảo vệ quá tải riêng.
d) Đảo chiều bằng biến tần
Khi motor chạy qua biến tần, đảo chiều bằng lệnh FWD/REV qua chân điều khiển hoặc bàn phím, biến tần tự giảm tốc về 0 rồi tăng tốc chiều ngược theo thời gian cài đặt, không cần contactor đảo chiều. Không đặt contactor đổi pha giữa biến tần và motor. Nếu cần đổi chiều mặc định, đổi 2 dây U, V đầu ra hoặc cài tham số chiều quay.
Video đấu điện đảo chiều quay trục motor giảm tốc 0.75 kW, 1.5 kW, 2.2 kW:
4. Dòng điện và thiết bị bảo vệ cho mạch đảo chiều motor 3 pha
Bảng thông số tham khảo cho motor 3 pha 4 cực (giá trị tham khảo, thực tế đọc theo tem motor):
| Công suất motor | Dòng định mức 380V đấu sao (A, tham khảo) | Dòng định mức 220V đấu tam giác (A, tham khảo) | Contactor, aptomat tham khảo (380V) |
|---|---|---|---|
| 0.37 kW | khoảng 1.0–1.1 | khoảng 1.8–1.9 | Contactor 9 A, aptomat 6 A |
| 0.75 kW | khoảng 1.8–2.0 | khoảng 3.2–3.5 | Contactor 9 A, aptomat 6 A |
| 1.5 kW | khoảng 3.5–3.7 | khoảng 6.1–6.4 | Contactor 9 A, aptomat 10 A |
| 2.2 kW | khoảng 4.8–5.1 | khoảng 8.3–8.8 | Contactor 12 A, aptomat 10–16 A |
| 4 kW | khoảng 8.5–8.8 | khoảng 14.7–15.2 | Contactor 18 A, aptomat 16–20 A |
| 7.5 kW | khoảng 15–16 | Ít dùng ở 220V | Contactor 25–32 A, aptomat 25–32 A |
- Số ampe, aptomat trong bảng là giá trị tham khảo; dòng định mức thực tế đọc theo tem motor.
- Mạch đảo chiều thường xuyên (chế độ AC-4): chọn contactor lớn hơn 1–2 cấp so với bảng.
- Rơ le nhiệt chỉnh bằng 1.0–1.1 lần dòng định mức trên tem.
5. Chạy motor 3 pha trên điện 1 pha và đảo chiều bằng tụ điện
a) Điều kiện áp dụng
- Motor có tem 220/380V (Δ/Y): đấu tam giác để mỗi cuộn dây chịu 220V. Motor tem 380/660V cần điện áp 380V cho mỗi cuộn, chạy điện 220V sẽ rất yếu.
- Công suất thường đến khoảng 2.2 kW; motor lớn hơn khởi động khó và dòng 1 pha rất lớn.
- Công suất trục đạt khoảng 50–70% định mức; phù hợp tải nhẹ khi khởi động như quạt, bơm nhỏ, máy mài, máy cưa nhỏ.

b) Sơ đồ đấu tam giác với tụ chạy (khuyên dùng)
- Đấu 3 cuộn dây thành tam giác, có 3 đầu ra A, B, C.
- Nối dây pha (L) vào A, dây trung tính (N) vào B.
- Mắc tụ chạy giữa A và C (hoặc giữa B và C).
- Đảo chiều: chuyển đầu tụ đang nối ở A sang B (tụ nối giữa B và C), motor quay ngược. Có thể dùng công tắc đảo chiều chuyển đầu tụ.
c) Sơ đồ đấu sao với tụ
Motor chỉ đấu sao được (không mở được cầu nối) vẫn chạy điện 1 pha bằng cách cấp 220V vào 2 đầu dây và mắc tụ từ 1 trong 2 đầu đó tới đầu thứ ba; đảo chiều bằng cách chuyển đầu tụ sang đầu cấp điện còn lại. Do mỗi cuộn chỉ chịu điện áp thấp, công suất đạt được thấp hơn nhiều so với đấu tam giác, chỉ dùng cho tải rất nhẹ.
d) Cách chọn tụ điện
Công thức tính tụ chạy tham khảo: đấu tam giác C (µF) ≈ 4800 × I / U; đấu sao C (µF) ≈ 2800 × I / U; trong đó I là dòng định mức motor (A) theo cách đấu tương ứng, U là điện áp nguồn 1 pha (V). Tụ đề (khởi động) lấy khoảng 2–3 lần tụ chạy, chỉ đóng 2–3 giây khi khởi động rồi cắt ra.
| Công suất motor 3 pha (đấu tam giác 220V) | Tụ chạy (µF, tham khảo) | Tụ đề (µF, tham khảo) |
|---|---|---|
| 0.37 kW | 25–40 | Thường không cần |
| 0.75 kW | 50–75 | 100–150 nếu tải nặng |
| 1.1 kW | 70–100 | 150–200 |
| 1.5 kW | 100–135 | 200–300 |
| 2.2 kW | 130–190 | 300–400 |
- Trị số tụ trong bảng là giá trị tham khảo; tính lại theo dòng định mức trên tem motor.
- Tụ chạy: loại tụ dầu/màng (CBB60, CBB65), điện áp từ 400–450VAC; tụ đề: loại hóa (CD60) 250–300VAC, không để đóng lâu.
- Tụ quá lớn khi chạy không tải: cuộn dây nối với tụ nóng, dòng tăng; tụ quá nhỏ: khởi động yếu, công suất thấp.
- Đo dòng 3 cuộn khi chạy tải thực tế, chỉnh tụ để dòng các cuộn không vượt dòng định mức pha.
Hướng dẫn chi tiết hơn tại bài chọn tụ điện cho motor.
e) Dùng biến tần 1 pha vào, 3 pha ra
Biến tần vào 1 pha 220V, ra 3 pha 220V cấp cho motor 3 pha đấu tam giác giúp motor đạt đủ 100% công suất, khởi động êm, đổi chiều bằng lệnh FWD/REV và điều chỉnh được tốc độ. Loại này phổ biến tới khoảng 2.2–3.7 kW. Dòng điện phía nguồn 1 pha thường lớn hơn khoảng 2–2.5 lần dòng motor đấu tam giác, cần chọn dây và aptomat phía nguồn tương ứng. Đây là cách thay thế tụ điện hiệu quả nhất cho máy cần chạy đủ tải hoặc đảo chiều thường xuyên.
6. Cách đảo chiều động cơ điện 1 pha
Động cơ điện 1 pha có cuộn chạy (cuộn chính) và cuộn đề (cuộn phụ, nối tiếp tụ). Chiều quay phụ thuộc vào chiều dòng điện trong cuộn đề so với cuộn chạy, nên để đảo chiều chỉ cần đảo 2 đầu của cuộn đề (hoặc đảo 2 đầu cuộn chạy), không đảo cả hai.

- Motor 3 dây ra (chung, chạy, đề): chiều quay phụ thuộc tụ nối vào đầu nào; chuyển nguồn và tụ đổi vai trò giữa 2 cuộn (với motor 2 cuộn giống nhau như motor quạt, motor cửa cuốn).
- Motor có hộp cực 4–6 đầu (tụ đề + tụ ngâm): đổi vị trí 2 thanh nối hoặc 2 đầu cuộn đề theo sơ đồ trên nắp hộp cực.
- Phân biệt cuộn đề, cuộn chạy bằng đồng hồ VOM: cuộn đề quấn dây nhỏ, nhiều vòng nên điện trở lớn hơn; cuộn chạy dây to, điện trở nhỏ hơn.

Xem thêm: cách đảo chiều động cơ 1 pha, nguyên lý hoạt động của động cơ điện 1 pha. Video cách đấu tụ động cơ 1 pha:
7. So sánh các phương pháp chạy và đảo chiều motor 3 pha trên điện 1 pha
| Phương pháp | Công suất đạt được | Đảo chiều | Chi phí | Phù hợp |
|---|---|---|---|---|
| Đấu tam giác + tụ chạy | Khoảng 50–70% | Chuyển đầu tụ | Thấp | Quạt, bơm nhỏ, máy mài, tải nhẹ |
| Tam giác + tụ chạy + tụ đề | Khoảng 50–70%, khởi động khỏe hơn | Chuyển đầu tụ | Thấp | Tải có mô men khởi động vừa |
| Đấu sao + tụ | Thấp, khoảng 30–50% | Chuyển đầu tụ | Thấp | Tải rất nhẹ, motor không mở được cầu nối |
| Biến tần 1 pha vào 3 pha ra 220V | 100% | Lệnh FWD/REV | Trung bình | Băng tải, máy cần đủ tải, chỉnh tốc độ |
| Thay motor 1 pha | 100% (motor 1 pha tối đa khoảng 7.5 kW) | Đảo cuộn đề | Theo giá motor | Lắp mới, không cần chỉnh tốc độ |
- Motor 3 pha chạy tụ ở tải gần định mức: cuộn dây quá nhiệt, giảm tuổi thọ cách điện.
- Đảo chiều motor chạy tụ khi đang quay: motor có thể không đảo, chỉ ù và nóng.
- Bộ điều chỉnh tốc độ chuyên dụng xem tại bộ điều tốc motor 3 pha.
8. An toàn khi đấu nối và đảo chiều motor
- Ngắt aptomat, kiểm tra không còn điện trước khi đổi dây; tụ điện có thể còn tích điện, xả tụ qua điện trở trước khi chạm vào.
- Nối đất vỏ motor, vỏ tủ điện; lắp aptomat chống dòng rò cho máy dùng ở nơi ẩm.
- Siết chặt đầu cos, mối nối lỏng gây phát nhiệt và mất pha.
- Lắp rơ le bảo vệ mất pha, lệch pha cho motor 3 pha (xem motor bị lệch pha).
- Kiểm tra chiều quay bằng cách chạy nhấp trước khi nối tải, đặc biệt với bơm, máy nén trục vít, hộp số chống quay ngược.
9. Câu hỏi thường gặp về đảo chiều motor 3 pha
a) Dành cho người đang khảo giá, sắp mua motor 3 pha cần đảo chiều
- Nhà chỉ có điện 1 pha nên mua motor 3 pha kèm biến tần hay motor 1 pha? Cần đổi chiều thường xuyên hoặc chỉnh tốc độ thì motor 3 pha đấu tam giác 220V kèm biến tần 1 pha vào 3 pha ra là phù hợp. Chỉ chạy 1 chiều, tốc độ cố định thì motor 1 pha đơn giản hơn; motor 1 pha công suất lớn nhất khoảng 7.5 kW.
- Motor 3 pha nào chạy được điện 1 pha bằng tụ? Motor có tem 220/380V (đấu Δ/Y) công suất đến khoảng 2.2 kW. Motor tem 380/660V khi cấp 220V chỉ còn khoảng 1/3 mô men nên chạy rất yếu.
- Mua contactor đảo chiều cho motor 3 kW chọn loại nào? Dòng định mức motor 3 kW 380V khoảng 6.5–6.8 A (tham khảo, đọc theo tem motor). Chọn bộ 2 contactor 12–18 A có khóa liên động cơ khí, rơ le nhiệt dải chỉnh khoảng 5.5–8 A.
- Motor giảm tốc 3 pha có đảo chiều được không? Được, đảo 2 pha như motor thường. Motor giảm tốc 4 cực, 6 cực đều đảo chiều được; riêng cơ cấu có khóa chống quay ngược (backstop) hoặc bơm, máy nén có chiều quay cố định thì không đảo chiều.
- Công tắc đảo chiều hay mạch contactor tốt hơn? Công tắc xoay cam rẻ, gọn cho máy nhỏ thao tác tay. Mạch contactor có rơ le nhiệt, điều khiển từ xa, kết hợp công tắc hành trình, phù hợp băng tải, tời, cửa cuốn.
b) Dành cho người đã mua, cần hướng dẫn lắp đặt, đấu điện, sử dụng
- Đổi 2 pha nào để đảo chiều motor 3 pha? Đổi 2 dây pha bất kỳ trong 3 dây cấp vào motor (L1 với L2, L2 với L3 hoặc L1 với L3) đều cho kết quả như nhau. Không cần đổi cầu nối sao/tam giác trong hộp cực.
- Đấu tụ cho motor 3 pha 1.5 kW chạy điện 220V thế nào? Đấu tam giác, cấp L và N vào 2 đầu, mắc tụ chạy khoảng 100–135 µF 450VAC (tham khảo, tính theo tem motor) từ 1 đầu cấp điện sang đầu thứ ba. Tải nặng khi khởi động thêm tụ đề khoảng 200–300 µF qua nút nhấn hoặc rơ le thời gian 2–3 giây.
- Cài biến tần đảo chiều thế nào? Chọn nguồn lệnh chạy từ chân điều khiển, nối công tắc vào chân FWD và REV với chân chung; cài thời gian giảm tốc đủ dài (3–10 giây) để biến tần không báo lỗi quá áp khi đảo chiều tải quán tính.
- Có đảo chiều motor ngay khi đang chạy được không? Về điện thì được, nhưng dòng hãm ngược lên khoảng 8–10 lần định mức và va đập lớn. Mạch contactor thường cài trễ 1–3 giây hoặc chờ dừng hẳn; biến tần tự giảm tốc rồi đảo.
- Đảo chiều motor 1 pha có tụ ngâm như thế nào? Đổi 2 đầu cuộn đề (cuộn nối tiếp tụ) với nhau, giữ nguyên cuộn chạy. Với motor có hộp cực, đổi thanh nối theo sơ đồ in trên nắp hộp cực.
c) Dành cho người gặp lỗi do dùng sai cách, cần cách khắc phục hoặc giải pháp tiết kiệm chi phí
- Đã đổi 2 dây mà motor vẫn quay chiều cũ? Có thể đã đổi cả 3 dây theo vòng tròn, hoặc đổi trên mạch điều khiển chứ không phải mạch động lực. Với biến tần, chiều quay do tham số và lệnh FWD/REV quyết định, đổi dây nguồn vào R, S, T không làm đổi chiều motor.
- Motor 3 pha chạy tụ bị nóng, yếu? Tụ chạy quá lớn hoặc quá nhỏ so với tải, motor đang đấu sao thay vì tam giác, hoặc tải vượt khoảng 50–70% công suất định mức. Đo dòng 3 cuộn, chỉnh tụ, giảm tải hoặc chuyển sang biến tần 1 pha vào 3 pha ra.
- Bấm nghịch thì nhảy aptomat? Thường do đấu sai mạch động lực của K2 gây ngắn mạch, hoặc thiếu khóa chéo nên K1, K2 cùng đóng. Kiểm tra lại sơ đồ, bổ sung tiếp điểm khóa chéo và khóa liên động cơ khí.
- Motor kêu ù không quay khi đảo chiều? Motor 3 pha bị mất 1 pha qua tiếp điểm contactor K2 hỏng, hoặc motor chạy tụ đảo chiều khi chưa dừng. Ngắt ngay, kiểm tra điện áp 3 pha đầu ra contactor (xem cách kiểm tra motor bị cháy).
- Giải pháp tiết kiệm khi không có điện 3 pha? Motor 3 pha nhỏ, tải nhẹ: dùng tụ chạy chi phí thấp nhất. Máy cần đủ tải, đảo chiều thường xuyên: biến tần 1 pha vào 3 pha ra giúp giữ motor 3 pha sẵn có, không phải kéo điện 3 pha hay thay motor.
10. Kết luận
Đảo chiều motor 3 pha chỉ cần đổi 2 trong 3 dây pha; trong thực tế dùng mạch 2 contactor có khóa chéo, công tắc đảo chiều hoặc lệnh FWD/REV của biến tần. Khi chỉ có điện 1 pha, motor 3 pha 220/380V công suất nhỏ chạy được bằng cách đấu tam giác và mắc tụ, đạt khoảng 50–70% công suất và đảo chiều bằng cách chuyển đầu tụ; biến tần 1 pha vào 3 pha ra cho đủ công suất và điều khiển tốt hơn. Motor 1 pha đảo chiều bằng cách đổi đầu cuộn đề. Tham khảo thêm các phương pháp khởi động motor 3 pha, thông số kỹ thuật motor điện, so sánh động cơ điện 1 chiều và xoay chiều, giá động cơ điện 3 pha và các loại động cơ điện.












