Hộp Giảm Tốc 1 Cấp: Cấu Tạo, Phân Loại, Tỉ Số Truyền và Cách Chọn
Hộp giảm tốc 1 cấp là hộp số chỉ giảm tốc độ một lần giữa trục vào và trục ra, thông qua một cặp truyền động duy nhất: bánh răng trụ, bánh răng côn, trục vít – bánh vít hoặc cơ cấu cycloid. Hộp số giảm tốc 1 cấp dùng để hạ tốc độ motor và tăng momen xoắn cho băng tải, máy trộn, máy khuấy, cổng trượt, máy đóng gói… khi tốc độ đầu ra cần trong khoảng 15–700 vòng/phút.
Chọn hộp giảm tốc 1 cấp dựa trên ba thông số chính: tỉ số truyền i, momen xoắn cần ở trục ra (Nm) và công suất motor; sau đó mới chọn kiểu lắp chân đế, mặt bích, trục âm hay trục dương.
Nội dung
- 1) Hộp giảm tốc 1 cấp là gì?
- 2) Cấu tạo và nguyên lý hoạt động hộp giảm tốc 1 cấp
- 3) Phân loại hộp giảm tốc 1 cấp
- 4) Thông số kỹ thuật và cách chọn hộp giảm tốc 1 cấp
- 5) So sánh hộp giảm tốc 1 cấp và 2 cấp
- 6) Ứng dụng hộp giảm tốc 1 cấp
- 7) Ưu điểm và nhược điểm hộp giảm tốc 1 cấp
- 8) Câu hỏi thường gặp về hộp giảm tốc 1 cấp
1) Hộp giảm tốc 1 cấp là gì?
Hộp giảm tốc 1 cấp là loại hộp số chỉ có một cấp giảm tốc, phân biệt với hộp giảm tốc 2 cấp hay 3 cấp. Tốc độ từ động cơ được giảm một lần rồi truyền thẳng tới tải.
Trên thị trường có 2 cách hiểu về "cấp" của hộp số:
- Bên trong vỏ giảm tốc chỉ có 1 trục vào, 1 trục ra và một cặp bánh răng (hoặc trục vít – bánh vít) ăn khớp.
- Bên trong vỏ giảm tốc có cả một tổ hợp bánh răng nhưng đóng gói trong 1 hộp, người bán vẫn gọi là hộp số 1 cấp.
Cách hiểu đúng kỹ thuật: số cấp bằng số lần giảm tốc, tức số cặp truyền động ăn khớp nối tiếp. Tỉ số truyền 1 cấp được tính bằng số răng bánh bị động chia số răng bánh chủ động; với hộp trục vít thì bằng số răng bánh vít chia số đầu mối trục vít.
2) Cấu tạo và nguyên lý hoạt động hộp giảm tốc 1 cấp
a) Cấu tạo hộp giảm tốc 1 cấp trục vít WP
Đặc điểm nhận biết hộp giảm tốc 1 cấp là chỉ có 1 trục vào (trục nhỏ) và 1 trục ra (trục lớn). Các bộ phận chính gồm:
- Đầu vào: trục vào, chốt cavet (then), vòng bi trục vào, phớt cao su chặn dầu.
- Bộ giảm tốc: cặp bánh răng – nhông hoặc trục vít – bánh vít.
- Đầu ra: vòng bi trục ra, trục ra, phớt chặn dầu.
- Bộ phận khác: nút thông hơi, vỏ hộp, mắt thăm dầu, nút xả cặn dầu, đế hộp.

Hộp giảm tốc trục vít 1 cấp phân loại theo size, size là khoảng cách tâm trục vào tới tâm trục ra (mm). Các size thông dụng: 70, 80, 100, 120, 135, 155, 175.

b) Nguyên lý hoạt động và công thức tính tốc độ, momen
Bánh chủ động (nhông, trục vít) nhận chuyển động từ motor, ăn khớp với bánh bị động có số răng lớn hơn nên trục ra quay chậm hơn và momen xoắn tăng lên tương ứng. Hai công thức dùng khi chọn hộp số 1 cấp:
- Tốc độ trục ra: n2 = n1 / i (n1 là tốc độ motor, motor 4 cực khoảng 1.450 vòng/phút).
- Momen trục ra: T2 ≈ 9550 × P × η / n2 (P tính bằng kW, η là hiệu suất hộp).
Ví dụ motor 1,5kW 4 cực gắn hộp bánh răng trụ 1 cấp i = 5: n2 ≈ 290 vòng/phút, T2 ≈ 9550 × 1,5 × 0,97 / 290 ≈ 48 Nm. Cùng motor gắn hộp trục vít i = 30 (η ≈ 0,75): n2 ≈ 48 vòng/phút, T2 ≈ 220 Nm.
3) Phân loại hộp giảm tốc 1 cấp
a) Hộp giảm tốc 1 cấp vỏ nhôm NMRV
Hộp số NMRV có trục vào là cốt âm (lỗ cắm trục motor) và trục ra là lỗ âm. Size là khoảng cách tâm cốt vào tới tâm cốt ra, phổ biến nhất là 50, 63, 75, 90, 110, 130. Tỉ số truyền 1 cấp: 7,5 – 10 – 15 – 20 – 25 – 30 – 40 – 50 – 60 – 80 – 100.

Các tư thế lắp đặt hộp số NMRV 1 cấp như sau:

Ảnh dưới là hộp NMRV 2 cấp để so sánh: khi giảm tốc 2 lần thì cụm hộp dài hơn và trục ra lớn hơn.

b) Hộp giảm tốc 1 cấp bánh răng trụ
Bánh răng trụ gồm loại răng thẳng và răng nghiêng. Hộp giảm tốc bánh răng trụ 1 cấp có tỉ số khoảng 1,5–6, hiệu suất 97–98%, chạy êm khi dùng răng nghiêng. Các bộ phận của hộp giảm tốc bánh răng trụ (hình 1):


Hình 2 là hộp số 2 cấp để phân biệt với loại 1 cấp phía trên:

c) Hộp giảm tốc 1 cấp bánh răng côn xoắn
Bánh răng côn xoắn giúp hộp số 1 cấp khỏe, chạy êm và đổi hướng truyền động 90°. Cấu tạo phức tạp hơn, thường dùng vòng bi côn; loại tốt dùng bi Nhật hoặc bi Đức như hình sau:

Hình 2 cấp bên dưới để so sánh: giảm tốc 2 lần thì tốc độ ra chậm hơn nhiều, kích thước dài hơn và momen lớn hơn. Xem thêm các dòng hộp giảm tốc khác.

d) Hộp giảm tốc 1 cấp trục thẳng
Theo cách hiểu rộng, 1 cấp = 1 tổ hợp bánh răng trong 1 vỏ. Hộp số 1 cấp trục thẳng dưới đây: ảnh 1 là loại chân đế, ảnh 2 là loại mặt bích.


- Công suất motor phù hợp: 0,2kW tới 5,5kW (7,5HP).
- Đường kính trục ra: 18, 22, 28, 32, 40, 50 mm.
e) Hộp giảm tốc 1 cấp trục ra vuông góc
Hình dưới có tới 3 bánh răng, tốc độ được giảm 2 lần nhưng nhiều người vẫn gọi là hộp giảm tốc 1 cấp vì toàn bộ tổ hợp bánh răng nằm trong 1 vỏ hộp giảm tốc trục vuông góc.

Các kiểu lắp hộp giảm tốc trục vuông góc: ảnh 1 trục âm, ảnh 2 trục dương, ảnh 3 trục rỗng mặt bích, ảnh 4 cốt dương kèm mặt bích.

f) Hộp số giảm tốc 1 cấp cyclo
Hình 1 là hộp số 1 cấp cyclo (cycloid), hình 3 là loại 2 cấp (giảm tốc 2 lần). Dù chỉ giảm tốc 1 lần, hộp cyclo 1 cấp vẫn đạt tỉ số tới 87; các tỉ số khác: 9, 11, 17, 23, 29, 35, 43, 59, 71 – tỉ số nhỏ thì tốc độ ra nhanh hơn.

Ngoài các loại trên còn có hộp giảm tốc Guomao, motor SPG và hộp số động cơ servo cho các ứng dụng nhỏ gọn, cần độ chính xác.
4) Thông số kỹ thuật và cách chọn hộp giảm tốc 1 cấp
a) Tỉ số truyền và hiệu suất từng loại hộp số 1 cấp
| Loại hộp 1 cấp | Tỉ số truyền phổ biến | Hiệu suất | Tốc độ ra (motor 4 cực 1.450 v/p) | Đặc điểm |
|---|---|---|---|---|
| Bánh răng trụ | 1,5 – 6 | 97 – 98% | 240 – 970 v/p | Trục vào, trục ra song song; êm, bền |
| Bánh răng côn xoắn | 1 – 5 | 95 – 97% | 290 – 1.450 v/p | Đổi hướng 90° |
| Trục vít – bánh vít (NMRV, WP) | 5 – 100 | 50 – 90% (giảm khi i lớn) | 15 – 290 v/p | Gọn, rẻ, tự hãm một phần ở tỉ số lớn |
| Cyclo 1 cấp | 9 – 87 | 90 – 93% | 17 – 160 v/p | Chịu va đập, quá tải ngắn hạn tốt |
| Hành tinh 1 cấp | 3 – 10 | 95 – 97% | 145 – 480 v/p | Nhỏ gọn, độ rơ thấp |
b) Motor đi kèm: công suất, dòng điện, điện áp và biến tần
Hộp giảm tốc 1 cấp thường ghép motor 4 cực (khoảng 1.450 vòng/phút), sau đó tới motor 6 cực và 8 cực khi cần tốc độ ra thấp hơn. Dòng điện định mức tham khảo của motor 4 cực:
| Công suất motor | Dòng 3 pha 380V | Dòng 1 pha 220V | Biến tần phù hợp |
|---|---|---|---|
| 0,37kW (0,5HP) | ≈ 1,1 A | ≈ 3 A | 0,4kW |
| 0,75kW (1HP) | ≈ 2 A | ≈ 5,5 A | 0,75kW |
| 1,5kW (2HP) | ≈ 3,6 A | ≈ 10 A | 1,5kW |
| 2,2kW (3HP) | ≈ 5 A | ≈ 14 A | 2,2kW |
| 3,7kW (5HP) | ≈ 8,5 A | ≈ 22 A | 4kW |
| 5,5kW (7,5HP) | ≈ 11,5 A | ≈ 32 A | 5,5kW |
| 7,5kW (10HP) | ≈ 15 A | ≈ 42 A | 7,5kW |
- Motor 3 pha ghi 220/380V Δ/Y đấu sao khi dùng lưới 380V; motor ghi 380/660V Δ/Y đấu tam giác.
- Motor 1 pha 220V lớn nhất phổ biến là 7,5kW; motor giảm tốc 1 pha trên web có các dòng chân đế GHC, mặt bích GVC, mini IKR.
- Biến tần 1 pha 220V vào – 3 pha 220V ra dùng cho motor 3 pha đấu tam giác 220V; lưới 380V dùng biến tần 3 pha 380V, chọn công suất bằng hoặc lớn hơn motor (động cơ biến tần).
- Chạy biến tần dưới khoảng 20–25Hz liên tục: quạt làm mát liền trục quay chậm, nhiệt độ motor tăng.
c) Các bước chọn hộp giảm tốc 1 cấp
- Bước 1 – Tốc độ ra cần (v/p) → tỉ số i = n1 / n2.
- Bước 2 – Momen tải ở trục ra (Nm), tính từ lực kéo × bán kính puly/tang.
- Bước 3 – Hệ số phục vụ SF: tải êm chạy 8 giờ/ngày khoảng 1,0; tải va đập, khởi động nhiều lần khoảng 1,25–1,5.
- Bước 4 – Công suất motor: P = T2 × n2 / (9550 × η).
- Bước 5 – Kiểu lắp (chân đế, mặt bích), trục âm hay trục dương, đường kính trục ra khớp với nhông, puly của máy.
Ví dụ băng tải cần 50 vòng/phút, momen 200 Nm: i ≈ 1450 / 50 = 29 → chọn hộp trục vít i = 30 hoặc cyclo 1 cấp i = 29. Trục vít (η ≈ 0,75) cần P ≈ 1,4kW → motor 1,5kW; cyclo (η ≈ 0,9) cần P ≈ 1,16kW → motor 1,5kW còn dư tải khoảng 25%.
5) So sánh hộp giảm tốc 1 cấp và 2 cấp
| Tiêu chí | Hộp giảm tốc 1 cấp | Hộp giảm tốc 2 cấp |
|---|---|---|
| Tỉ số truyền | Bánh răng tới ~6; trục vít tới 100; cyclo tới 87 | Bánh răng 8 – 60; trục vít ghép tới 1/3.600; cyclo tới 1/7.569 |
| Hiệu suất | Bánh răng 97–98% | Bánh răng 94–96% |
| Kích thước, trọng lượng | Gọn, nhẹ | Dài hơn, nặng hơn |
| Momen trục ra | Thấp – trung bình | Lớn hơn nhiều với cùng motor |
| Ứng dụng | Băng tải nhanh, quạt, bơm, máy trộn | Cầu trục, máy nghiền, băng tải chậm, tời kéo |
Chi tiết các kiểu bố trí 2 cấp xem thêm ở bài hộp giảm tốc 2 cấp đồng trục và hộp số giảm tốc phân đôi cấp chậm.
6) Ứng dụng hộp giảm tốc 1 cấp
- Hộp giảm tốc 1 cấp cho băng tải đóng gói, băng tải con lăn, băng chuyền thực phẩm tốc độ 30–150 vòng/phút.
- Hộp số giảm tốc 1 cấp cho máy trộn bê tông mini, máy trộn bột, máy khuấy bồn hóa chất, máy khuấy sơn.
- Hộp giảm tốc trục vít 1 cấp cho cổng trượt, cửa cuốn, máy cuốn màng, bàn xoay, máy chiết rót.
- Hộp giảm tốc bánh răng côn 1 cấp cho tháp giải nhiệt, quạt công nghiệp, máy cán, máy kéo dây.
- Hộp số cyclo 1 cấp cho máy nghiền, máy ép viên, máy xử lý nước thải, dàn quạt nước nuôi tôm.
- Hộp giảm tốc 1 cấp trục thẳng cho máy rửa, máy đánh bóng, máy chế biến gỗ, hệ thống năng lượng mặt trời xoay tấm pin.
7) Ưu điểm và nhược điểm hộp giảm tốc 1 cấp
a) Ưu điểm
- Cấu tạo đơn giản, nhỏ gọn, dễ lắp đặt và thay thế.
- Hộp bánh răng 1 cấp hiệu suất 97–98%, ít sinh nhiệt, tiết kiệm điện.
- Ít chi tiết, ít hỏng vặt, chi phí thay phớt, vòng bi thấp.
- Giá hộp số giảm tốc 1 cấp thấp hơn hộp 2 cấp cùng công suất.
- Đa dạng kiểu lắp: chân đế, mặt bích, trục âm, trục dương, vuông góc.
b) Nhược điểm
- Hộp bánh răng 1 cấp chỉ đạt tỉ số khoảng 6, khó có tốc độ ra thấp.
- Hộp trục vít 1 cấp tỉ số lớn hiệu suất chỉ 50–70%, nóng hơn khi chạy liên tục.
- Momen trục ra hạn chế so với hộp 2 cấp cùng motor.
8) Câu hỏi thường gặp về hộp giảm tốc 1 cấp
- Hộp giảm tốc 1 cấp đạt tỉ số truyền tối đa bao nhiêu? Bánh răng trụ 1 cấp thường tới i ≈ 6 (một số loại tới 8–10), côn xoắn khoảng 1–5, trục vít bánh vít NMRV/WP tới 1/100, cyclo 1 cấp tới 1/87. Cần tốc độ ra dưới khoảng 15 vòng/phút với motor 4 cực thì chuyển sang hộp 2 cấp.
- Cần trục ra 30 vòng/phút thì chọn hộp 1 cấp hay 2 cấp? Tỉ số cần khoảng 48: hộp trục vít NMRV i = 50 (29 v/p) hoặc cyclo 1 cấp i = 43/59 (34/25 v/p) đều đạt được với 1 cấp. Trục vít rẻ và gọn nhưng hiệu suất ở i = 50 chỉ khoảng 60–70%, nên cùng momen ra thường cần motor lớn hơn cyclo khoảng 1 cỡ công suất.
- Chọn size hộp NMRV 1 cấp theo công suất motor thế nào? Khoảng phổ biến: NMRV 50 cho 0,12–0,37kW, NMRV 63 cho 0,18–0,75kW, NMRV 75 cho 0,25–1,5kW, NMRV 90 cho 0,37–2,2kW, NMRV 110 cho 0,75–4kW, NMRV 130 cho 1,1–7,5kW. Tỉ số càng lớn thì công suất cho phép trên cùng size càng nhỏ, cần đối chiếu momen cho phép ở bảng thông số.
- Motor 4 cực, 6 cực hay 8 cực gắn hộp giảm tốc 1 cấp? Motor 4 cực (khoảng 1.450 v/p) phổ biến nhất, giá thấp và dễ thay thế. Motor 6 cực (khoảng 960 v/p) cho tốc độ ra thấp hơn khoảng 1/3 với cùng tỉ số nhưng to và đắt hơn cùng công suất; motor 8 cực (khoảng 720 v/p) ít dùng hơn.
- Giá hộp giảm tốc 1 cấp phụ thuộc những gì? Phụ thuộc loại truyền động (trục vít rẻ nhất, côn xoắn và hành tinh đắt hơn), size/momen, vật liệu vỏ (nhôm hay gang), xuất xứ và loại vòng bi. Mức giá tham khảo theo giá trung bình thị trường Việt Nam xem tại bảng giá hộp số giảm tốc.
- Đấu điện motor 3 pha gắn hộp giảm tốc 1 cấp vào lưới 380V như thế nào? Đọc nhãn motor: ghi 220/380V Δ/Y thì đấu sao (Y), ghi 380/660V Δ/Y thì đấu tam giác (Δ). CB chọn khoảng 1,5–2 lần dòng định mức, relay nhiệt chỉnh bằng dòng ghi trên nhãn, ví dụ motor 1,5kW khoảng 3,6 A.
- Đảo chiều quay hộp giảm tốc 1 cấp bằng cách nào? Motor 3 pha: đổi 2 trong 3 dây pha; motor 1 pha có tụ: đảo đầu cuộn đề theo sơ đồ trên nắp hộp đấu dây. Cần đảo chiều thường xuyên thì dùng bộ contactor đảo chiều có khóa liên động. Hộp bánh răng, trục vít và cyclo đều chạy được 2 chiều.
- Hộp giảm tốc mới mua có cần đổ dầu không, dầu loại gì? Hộp NMRV vỏ nhôm thường bơm sẵn dầu tổng hợp; hộp gang WP, bánh răng, cyclo nhiều loại giao không dầu hoặc ít dầu. Kiểm tra mắt thăm dầu, đổ tới giữa mắt thăm và lắp nút thông hơi ở vị trí cao nhất theo tư thế lắp. Dầu bánh răng thường dùng ISO VG 220–320, hộp trục vít VG 320–460; lần thay dầu đầu tiên sau khoảng 300–500 giờ chạy rà.
- Lắp hộp giảm tốc 1 cấp với máy cần lưu ý gì để không gãy trục? Căn đồng tâm khớp nối, độ lệch dưới khoảng 0,05–0,1 mm; nhông xích, puly đặt sát vai trục ra để giảm lực hướng kính; xích căng vừa phải, độ võng khoảng 2% khoảng cách tâm.
- Hộp giảm tốc 1 cấp chạy nóng bao nhiêu độ là bình thường? Vỏ hộp trục vít chạy liên tục thường 60–80°C, hộp bánh răng và cyclo khoảng 50–70°C. Trên khoảng 90°C hoặc dầu có mùi khét: kiểm tra mức dầu, đo dòng motor so với nhãn (quá tải), lỗ thông hơi bị bịt, tư thế lắp làm dầu không ngập bánh răng.
- Hộp giảm tốc kêu to, có tiếng lạch cạch là do đâu? Tiếng rít đều thường do thiếu dầu; tiếng lạch cạch theo chu kỳ vòng quay do mẻ răng hoặc rơ then; tiếng ù tăng dần theo thời gian do vòng bi mòn. Thay vòng bi sớm giúp bánh răng không bị mòn lệch.
- Hộp giảm tốc 1 cấp bị chảy dầu ở phớt trục xử lý thế nào? Nguyên nhân thường gặp: đổ dầu quá mức, nút thông hơi còn là nút kín làm áp suất trong hộp đẩy dầu ra, phớt mòn hoặc trục xước. Xả bớt dầu về đúng mắt thăm, thay nút thông hơi, thay phớt đúng kích thước; trục xước thì dùng ống lót trục (sleeve) thay vì thay trục.
- Motor vẫn quay nhưng trục ra hộp giảm tốc không quay, hoặc bị nhảy CB? Trục ra đứng yên thường do gãy then (cavet), bánh vít mòn trượt răng, khớp nối vỡ. Nhảy CB khi khởi động do kẹt tải, quá tải, motor 1 pha hỏng tụ đề, hoặc CB chọn quá sát dòng – dòng khởi động trực tiếp khoảng 5–7 lần dòng định mức.
- Làm sao chọn hộp giảm tốc 1 cấp tiết kiệm chi phí? Tải êm chạy 8 giờ/ngày có thể chọn hệ số phục vụ khoảng 1,0–1,2 để dùng size nhỏ hơn; dùng hộp 1 cấp kết hợp nhông xích hoặc puly tỉ số 2–3 thay cho hộp 2 cấp; ưu tiên motor 4 cực; công trình tạm, dùng ngắn hạn có thể chọn hộp trục vít NMRV vỏ nhôm giá thấp hơn hộp gang cùng momen.
- Hộp giảm tốc 1 cấp hỏng nên sửa hay mua mới? Phần lớn hư hỏng nằm ở phớt và vòng bi, chi phí thay thường dưới 20–30% giá hộp mới. Bánh vít mòn có thể thay riêng bộ trục vít – bánh vít. Vỏ nứt hoặc bánh răng gãy nhiều răng thì mua hộp mới thường kinh tế hơn.












