Động Cơ Quạt Điện, Cấu Tạo Và Phân Loại, Các Lỗi Thường Gặp Và Cách Sửa Chữa

Motor quạt điện (động cơ quạt điện) là động cơ điện biến điện năng thành chuyển động quay để kéo cánh quạt tạo luồng gió. Phần lớn quạt gia dụng tại Việt Nam dùng motor không đồng bộ 1 pha có tụ điện chạy ở điện áp 220V/50Hz, công suất khoảng 35–80W, dòng điện chỉ 0,2–0,4A; quạt công nghiệp dùng motor 1 pha hoặc 3 pha từ 0,1kW tới vài kW. Hiểu đúng cấu tạo, nguyên lý và thông số điện của motor quạt giúp chọn đúng tụ, đúng điện áp và tự chẩn đoán các lỗi phổ biến như quạt quay chậm, kêu to, nóng bầu quạt hay rò điện.

Bài viết trình bày chi tiết cấu tạo động cơ quạt điện, cách đổi tốc độ bằng cuộn số, thông số ampe – tụ – aptomat tham khảo, khả năng dùng biến tần, so sánh motor quạt AC và DC, cùng cách xử lý từng lỗi thường gặp khi sửa motor quạt.

1. Motor quạt điện là gì? Các loại động cơ dùng trong quạt điện

Motor quạt điện là bộ phận "trái tim" của mọi loại quạt: quạt bàn, quạt đứng, quạt treo tường, quạt trần, quạt hộp, quạt hút thông gió và quạt công nghiệp. Tùy loại quạt, nhà sản xuất dùng các kiểu động cơ điện khác nhau:

• Motor 1 pha có tụ chạy thường trực (PSC): phổ biến nhất ở quạt bàn, quạt đứng, quạt trần, quạt treo tường; cấu tạo đơn giản, êm, rẻ.
• Motor vòng chập (shaded pole): không cần tụ, dùng cho quạt nhỏ, quạt hút mùi, quạt tản nhiệt; hiệu suất thấp (khoảng 20–30%).
• Motor DC không chổi than (BLDC): dùng cho quạt trần, quạt đứng đời mới tiết kiệm điện, điều khiển bằng mạch điện tử.
• Motor 3 pha: dùng cho quạt công nghiệp, quạt hút nhà xưởng, quạt ly tâm, quạt hướng trục công suất lớn.

• Tốc độ thực tế phụ thuộc tải cánh quạt và cấp số đang chọn.
• Số liệu trên là giá trị tham khảo, đọc chính xác theo tem motor.

2. Cấu tạo motor quạt điện

a) Các bộ phận chính của động cơ quạt điện

Bên ngoài, một chiếc quạt điện cơ gồm cánh quạt, động cơ (bầu quạt), lồng quạt, thân và đế quạt. Bên trong motor quạt điện gồm:

• Stator (phần tĩnh): cuộn dây đồng quấn trên lõi sắt ghép từ nhiều lá tôn silic mỏng cách điện với nhau để hạn chế dòng điện xoáy (dòng Fucô) gây nóng.
• Rotor (phần quay): rotor lồng sóc ghép từ các lá thép mỏng, thanh dẫn và vòng ngắn mạch bằng nhôm đúc, gắn với trục để truyền chuyển động ra cánh quạt.
• Tụ điện: tạo dòng điện lệch pha giữa cuộn chạy và cuộn đề để sinh từ trường quay, giúp motor tự khởi động và chạy êm.
• Nắp (vỏ) nhôm: giữ rotor đồng tâm với stator, đồng thời tản nhiệt cho cuộn dây.
• Bạc thau hoặc vòng bi (bạc đạn): bạc thau có ổ ngậm dầu để giảm ma sát; vòng bi bền hơn, ít phải tra dầu và êm hơn.
• Hộp số / công tắc chuyển số: chọn cấp tốc độ bằng cách đổi cuộn số đưa vào mạch.

b) Thông số cuộn dây một mẫu motor quạt trần

Motor quạt trần là loại motor nhiều cực, rotor quay bên ngoài stator. Một mẫu quạt trần phổ biến có 16 cực, 32 rãnh chia làm 2 hàng: 16 rãnh phía trong quấn cuộn khởi động (cuộn đề), 16 rãnh phía ngoài quấn cuộn làm việc (cuộn chạy). Rãnh ngoài rộng hơn rãnh trong nên khi quấn lại cần quấn từng vòng một cho gọn.

• Số vòng, cỡ dây khác nhau theo từng hãng, từng đời quạt.
• Trước khi tháo cuộn cũ, ghi lại số vòng, cỡ dây và màu dây ra để quấn đúng.
• Tốc độ đồng bộ quạt trần 16 cực ở 50Hz là 375 vòng/phút; tốc độ thực thấp hơn do độ trượt.

3. Nguyên lý hoạt động của motor quạt điện và cách đổi tốc độ

a) Nguyên lý tạo từ trường quay

Khi cấp điện 220V, dòng điện chạy qua cuộn chạy và cuộn đề. Hai cuộn dây được đặt lệch nhau 90 độ điện trên stator, còn tụ điện làm dòng điện trong cuộn đề lệch pha so với cuộn chạy. Hai từ trường lệch nhau cả về không gian và thời gian cộng lại thành từ trường quay. Từ trường quay cảm ứng dòng điện trong rotor lồng sóc, sinh lực điện từ kéo rotor quay theo, cánh quạt gắn trên trục tạo ra luồng gió.

Mô men quay của motor quạt tỷ lệ gần đúng với bình phương điện áp: khi điện áp giảm 10% (còn 198V), mô men giảm khoảng 19%; dưới 187V quạt quay yếu rõ rệt. Đây là lý do quạt thường quay chậm vào giờ cao điểm hoặc ở cuối đường dây dài. Chi tiết nguyên lý xem thêm bài nguyên lý hoạt động của động cơ điện 1 pha.

b) Đổi tốc độ quạt bằng cuộn số

Quạt cơ thông thường có 4 cuộn dây mắc nối tiếp trên sơ đồ: 1 cuộn chạy, 2 cuộn số và 1 cuộn đề. Cuộn chạy tạo lực quay chính, cuộn số làm giảm dòng để giảm lực quay, cuộn đề nối với tụ để tạo lực khởi động. Khi bấm phím:

• Số 3 (mạnh nhất): chỉ cuộn chạy được đấu trực tiếp vào nguồn.
• Số 2 (trung bình): cuộn chạy nối tiếp thêm 1 cuộn số.
• Số 1 (yếu nhất): cuộn chạy nối tiếp cả 2 cuộn số.

Càng nhiều cuộn số tham gia, điện áp đặt lên cuộn chạy càng nhỏ, từ trường yếu đi và cánh quạt quay chậm lại.

c) Các cách điều tốc khác

• Hộp số tụ (quạt trần): ghép nhiều tụ có giá trị khác nhau để đổi điện áp lên motor, ít nóng hơn hộp số điện trở.
• Điều tốc triac (chiết áp): cắt pha điện áp, chỉnh tốc độ vô cấp; ở tốc độ thấp motor có thể kêu ù nhẹ.
• Mạch điện tử, remote: dùng rơ le hoặc triac đóng các cuộn số; với quạt BLDC thì mạch điều khiển thay đổi tần số dòng điện cấp cho motor.
• Biến tần: dùng cho motor quạt 3 pha (xem mục 5). Có thể tham khảo thêm các bộ điều khiển tốc độ motor 220V.

4. Điện áp, dòng điện (ampe), tụ điện và aptomat cho motor quạt

Motor quạt gia dụng tại Việt Nam chạy điện 1 pha 220V/50Hz, dải điện áp làm việc ổn định khoảng ±5% (209–231V). Quạt công nghiệp có loại 1 pha 220V và loại 3 pha 380V (đấu sao) hoặc 220V (đấu tam giác). Bảng dưới là số liệu tham khảo để kiểm tra nhanh; giá trị chính xác luôn đọc theo tem motor.

• Ampe, tụ, aptomat ở bảng là giá trị tham khảo, đọc theo tem motor để chọn chính xác.
• Tụ lớn hơn định mức làm dòng điện tăng, motor nóng; tụ nhỏ hơn làm quạt yếu, khó khởi động.
• Dòng khởi động motor 3 pha khoảng 5–7 lần dòng định mức, aptomat cần chọn đường cong C (hoặc D) để không nhảy khi khởi động.

Cách chọn tụ chi tiết theo công suất xem bài chọn tụ điện cho motor; ý nghĩa các thông số ghi trên nhãn xem bài thông số kỹ thuật motor điện, cách đọc tem.

5. Biến tần có dùng được cho motor quạt điện không?

Khả năng điều khiển bằng biến tần phụ thuộc kiểu motor quạt:

• Motor quạt 3 pha (quạt hút, quạt hướng trục, quạt ly tâm): dùng biến tần phù hợp nhất. Nguồn 1 pha 220V dùng biến tần vào 1 pha ra 3 pha 220V (motor đấu tam giác); nguồn 3 pha 380V dùng biến tần 3 pha 380V cùng công suất hoặc lớn hơn một cấp. Quạt là tải mô men bình phương, giảm tốc độ 20% thì công suất tiêu thụ giảm khoảng 49%, nên biến tần giúp tiết kiệm điện rõ rệt. Xem thêm động cơ biến tần và nguyên lý hoạt động của máy biến tần.
• Motor quạt 1 pha có tụ (PSC): biến tần thông thường không thiết kế cho motor có tụ nối cố định; tụ nối trực tiếp ngõ ra biến tần dễ gây quá dòng, báo lỗi hoặc hỏng tụ. Loại này thường điều tốc bằng cuộn số, hộp số tụ hoặc triac. Một số hãng có biến tần chuyên cho motor 1 pha nhưng cần tháo tụ và đấu lại theo hướng dẫn riêng.
• Motor vòng chập: chỉnh tốc bằng điều áp (triac), không dùng biến tần.
• Motor BLDC: đã có sẵn mạch điều khiển điện tử (driver), không gắn thêm biến tần.

6. So sánh motor quạt AC và motor quạt DC (BLDC)

• Quạt chạy 10 giờ/ngày: 70W tiêu thụ khoảng 21kWh/tháng, 30W khoảng 9kWh/tháng.
• Mạch BLDC nhạy với sét lan truyền và ẩm, nên có chống sét lan truyền ở tủ điện.

7. Các thương hiệu motor quạt điện phổ biến tại Việt Nam

a) Motor quạt điện Panasonic

Panasonic thành lập năm 1918, trụ sở tại Osaka, Nhật Bản, hoạt động trong nhiều lĩnh vực như gia dụng, điện tử, năng lượng, ô tô. Quạt Panasonic được đánh giá cao về độ bền, thiết kế và khả năng tiết kiệm điện; nhiều dòng quạt được sản xuất tại Malaysia cùng nhà máy với KDK.

b) Motor quạt điện KDK

KDK là thương hiệu quạt lâu đời của Nhật, thuộc tập đoàn Panasonic từ thập niên 1950 nhưng vẫn giữ thương hiệu riêng. Hiện Panasonic Ecology Systems sản xuất cả quạt KDK và Panasonic, dây chuyền đặt tại Malaysia. KDK nổi tiếng với chế độ "gió tự nhiên" giảm gió thốc vào người và là một trong những hãng sớm dùng motor vòng bi thay cho motor bạc thau, giúp quạt bền, êm và tiết kiệm điện hơn.

c) Motor quạt điện Mitsubishi

Quạt Mitsubishi do Mitsubishi Electric (trụ sở Tokyo, Nhật Bản) phát triển, phần lớn sản xuất tại Thái Lan. Motor quạt Mitsubishi được ưa chuộng nhờ chạy êm, ít hỏng vặt và độ bền cuộn dây cao.

d) So sánh nhanh các nhóm motor quạt

• Độ bền: motor quạt Nhật Bản (Panasonic, KDK, Mitsubishi) thường bền hơn các dòng giá rẻ nhờ dây đồng, lá thép silic và vòng bi chất lượng.
• Tiết kiệm điện: các dòng dùng motor DC hoặc motor AC hiệu suất cao tiêu thụ ít điện hơn ở cùng lưu lượng gió.
• Sửa chữa: motor AC dùng bạc thau, tụ rời dễ sửa, linh kiện dễ thay thế.
• Mức giá: motor quạt Trung Quốc rẻ nhất, tiếp đến Thái Lan, Malaysia; hàng Nhật Bản, châu Âu ở phân khúc cao.

8. Lỗi thường gặp ở motor quạt điện và cách khắc phục

Quạt trần ít khi cháy hoàn toàn; phần lớn chỉ đứt một vài bối dây do chập điện hoặc sét lan truyền. Motor quạt cháy hẳn thường do vòng bi, bạc bị kẹt (khô dầu, nước mưa lọt vào): quạt quay chậm dần, cuộn dây chạy lâu ở nhiệt độ cao làm lớp cách điện lão hóa, khô giòn. Trường hợp này cần thay bi (thường loại 203 ở quạt trần) và quấn lại toàn bộ. Cách kiểm tra cuộn dây xem thêm bài cách kiểm tra motor bị cháy.

a) Quạt quay chậm, gió yếu

• Mô men motor giảm theo bình phương điện áp.
• Tụ phồng, chảy dầu hoặc đo lệch quá 10% thì thay mới.
• Xem thêm: nguyên nhân motor điện làm quạt chạy chậm.

b) Quạt kêu to, rung, giật khi đang quay

• Cánh quạt biến dạng, góc cánh không đều: quay tay để đo khoảng cách đầu trước và đầu sau mỗi cánh tới lồng quạt, uốn chỉnh cho đều nhau.
• Các cánh nặng nhẹ khác nhau: tháo cánh, cân từng cánh, khoan bớt kim loại mặt sau cánh nặng tới khi cân bằng.
• Chụp cánh lắp lệch tâm: xoay thử chụp cánh ở nhiều vị trí, chọn vị trí rung và ồn ít nhất.
• Lỗ cánh lắp lỏng trên trục: bọc trục bằng đồng lá mỏng cho vừa khít rồi siết ê cu hãm.
• Bạc (ổ trục) mòn, khe hở lớn: lau sạch bạc, dựng đứng trục và lắp bạc vào; nếu bạc tự trượt xuống là khe hở quá lớn. Có thể xoay bạc ngậm dầu 180 độ, nếu không đỡ thì thay bạc mới và giữ phớt ngậm đủ dầu.
• Hai nắp không đồng tâm với rotor: vừa siết ốc nắp vừa xoay rotor bằng tay để rotor quay nhẹ rồi mới siết chặt. Khe hở lắp ghép nắp trước khoảng 0,05–0,10mm, nắp sau 0,10–0,15mm.
• Lõi thép stator xộc xệch: ép chặt lại các lá thép cho phẳng rãnh. Khe hở không khí giữa rotor và stator chỉ khoảng 0,5–0,6mm, tiện rotor làm tăng khe hở, giảm từ thông và mô men.
• Bánh răng cơ cấu tuốc năng mòn: thay bánh răng, lắp lại đúng và tra dầu định kỳ.
• Cuộn dây quấn lại sai số vòng: từ trường không đối xứng gây tiếng ù điện từ; tháo cánh, chạy không tải, còn ù thì lỗi ở cuộn dây.
• Khe hở không khí không đều (trục cong, bạc mòn, nắp biến dạng): rotor bị hút lệch, motor ù và khó quay; có thể xoay nắp đi 90 độ để cân lại khe hở.

c) Cuộn dây chạm mát (rò điện ra vỏ quạt)

Chạm mát là khi cuộn dây mang điện thông với lõi thép, vỏ hoặc thân quạt, làm vỏ có điện và gây nguy cơ điện giật. Nguyên nhân thường gặp:

• Cách điện bị ẩm hoặc bị khí ăn mòn, khi cấp điện thì bị đánh thủng.
• Rãnh không được làm sạch, giấy cách điện đầu rãnh bị rách khi lồng dây.
• Cách điện lão hóa, nứt, để nước và bụi bẩn lọt vào cuộn dây.
• Lõi thép phát nóng cục bộ làm cháy cách điện trong rãnh.

Cách kiểm tra: dùng đèn thử nối một đầu vào dây ra cuộn dây, một đầu vào vỏ, đèn sáng là chạm mát; hoặc dùng mêgôm mét 500V đo điện trở cách điện, motor quạt đạt yêu cầu khi điện trở cách điện từ 0,5MΩ trở lên (motor mới thường trên 5MΩ). Kim đồng hồ dao động liên tục là chạm chập chờn. Để tìm đúng điểm chạm, nhả mối hàn giữa cuộn chính và cuộn phụ rồi đo từng cuộn, thu hẹp dần tới từng bối, từng rãnh. Cách điện đã lão hóa nặng thì quấn lại cuộn dây.

d) Bầu quạt (motor) nóng quá

• Nhiệt độ vỏ motor quạt khi chạy liên tục thường ở mức ấm tay; nóng không giữ tay được quá 3–5 giây là bất thường.
• Cấp cách điện B cho phép cuộn dây tới 130°C, cấp F tới 155°C.
• Đo dòng bằng ampe kìm và so với tem là cách kiểm tra quá tải nhanh nhất.

e) Quạt không quay, chỉ kêu ù

• Tụ hỏng hoặc đứt dây tụ: lấy tay mồi cánh, quạt chạy được là lỗi tụ hoặc cuộn đề.
• Kẹt bạc: xoay tay thấy cứng; ngắt điện ngay để tránh cháy cuộn dây, vệ sinh và tra dầu.
• Đứt cuộn đề: đo thông mạch giữa dây chung và dây cuối cuộn đề, không thông là đứt.
• Hỏng phím số, công tắc: đấu thẳng dây số 3 vào nguồn để thử, quạt chạy là lỗi công tắc.

9. Cách sửa và quấn lại bối dây motor quạt trần

Khi motor quạt trần bị chập điện hoặc sét lan truyền, thường chỉ đứt 1–2 bối của cuộn làm việc (LV) và cuộn khởi động (KĐ), điểm đứt hay nằm sát mối hàn dây ra hộp nối. Quy trình sửa:

• Tháo quạt, đánh dấu các đầu dây ra để không nhầm khi lắp lại.
• Xử lý cuộn KĐ phía trong trước, cuộn LV bên ngoài xử lý sau vì nó phụ thuộc cuộn KĐ; đôi khi phải cắt bối LV còn tốt để có chỗ quấn cuộn KĐ.
• Quan sát bối dây đổi màu; không thấy bất thường thì cắt bối gần mối hàn nhất, rút ra tìm đầu dây, cạo sạch êmay và đo thông mạch để tìm bối đứt.
• Luồn đoạn gen số 1 dài khoảng 3cm vào chỗ nối, xoắn hai đầu dây, hàn bằng thiếc và nhựa thông tới khi thiếc bám kín, kéo gen trùm mối hàn và gập đôi.
• Dán băng dính hai mép rãnh để không xước dây khi quấn, quấn từng vòng tới điểm đánh dấu, quấn xong bóc băng dính.
• Kiểm tra đầu dây ra đúng vị trí đã đánh dấu. Chỗ chuyển dây giữa các bối đúng sẽ có dạng hình sin; sai thì quấn lại bối đó.
• Hàn nối, buộc bó, tẩm sơn cách điện, sấy khô, lắp lại và chạy thử, đo dòng không tải so với trước khi hỏng.

• Chỉ thay vài bối khi các bối còn lại cách điện tốt, không giòn, không đổi màu.
• Thay 1 bối KĐ thường phải thay kèm 2 bối LV.
• Quạt trần bị sét đánh thường phải quấn lại 3–5 bối, nhiều trường hợp tới 9 bối.

10. Ứng dụng của motor quạt điện

• Motor quạt bàn, motor quạt đứng, motor quạt treo tường gia đình: loại 1 pha 220V có tụ, 35–65W, 3 cấp gió.
• Motor quạt trần: motor nhiều cực tốc độ thấp, sải cánh lớn, dùng cho nhà ở, lớp học, văn phòng, nhà hàng.
• Motor quạt công nghiệp, motor quạt hút nhà xưởng: thường dùng động cơ điện 3 pha 0,37–7,5kW cho quạt hướng trục, quạt hút gió, quạt ly tâm hút bụi; tham khảo thêm các loại quạt hút công nghiệp.
• Motor quạt chuồng trại, quạt hơi nước, quạt làm mát trang trại: cần motor chịu ẩm, cấp bảo vệ IP54–IP55.
• Motor quạt thông gió, quạt hút mùi, quạt tản nhiệt tủ điện: thường dùng motor vòng chập hoặc motor DC nhỏ.
• Motor quạt 1 pha công suất lớn: dùng động cơ điện 1 pha cho nơi chỉ có điện 220V, công suất motor 1 pha lớn nhất khoảng 7,5kW.

11. Cách chọn motor quạt điện phù hợp và các yếu tố ảnh hưởng tuổi thọ

a) Tiêu chí chọn motor quạt điện

• Nguồn điện: chỉ có 220V thì chọn motor 1 pha; có điện 3 pha 380V thì motor 3 pha cho quạt công nghiệp chạy bền, ít hỏng tụ.
• Công suất và tốc độ: chọn theo đường kính và góc cánh quạt; motor 4 cực (khoảng 1.400 vòng/phút) cho quạt cánh vừa, motor 6 cực (khoảng 950 vòng/phút) cho quạt cánh lớn cần êm.
• Kiểu ổ trục: vòng bi bền, ít tra dầu hơn bạc thau.
• Cấp bảo vệ: IP44 cho trong nhà, IP54–IP55 cho nơi ẩm, bụi.
• Nhu cầu điều tốc: cần chỉnh tốc vô cấp, tiết kiệm điện thì chọn motor 3 pha kèm biến tần hoặc motor DC.

b) Yếu tố ảnh hưởng tuổi thọ motor quạt

• Nhiệt độ, độ ẩm và bụi bẩn nơi đặt quạt.
• Thời gian chạy mỗi ngày và độ cân bằng của cánh quạt.
• Chất lượng dầu bôi trơn bạc, vòng bi.
• Điện áp ổn định trong dải ±5% định mức.
• Tụ điện đúng trị số; tụ thường giảm điện dung sau vài năm sử dụng.

c) An toàn khi sử dụng và sửa chữa

• Ngắt nguồn và rút phích cắm trước khi tháo quạt.
• Xả tụ điện trước khi chạm vào đầu tụ.
• Quạt kim loại, quạt công nghiệp cần nối đất vỏ; đo cách điện sau mỗi lần quấn lại.
• Dây cấp nguồn quạt công nghiệp chọn theo dòng định mức, tham khảo bảng tra tiết diện dây dẫn.

12. Câu hỏi thường gặp về motor quạt điện

a) Dành cho người đang khảo giá, sắp mua motor quạt điện

• Motor quạt điện 1 pha và 3 pha khác nhau thế nào khi chọn mua? Motor 1 pha chạy điện 220V, cần tụ để khởi động, phù hợp quạt gia dụng và quạt công nghiệp dưới khoảng 1kW. Motor 3 pha chạy 380V, không cần tụ, chạy êm và bền hơn, hiệu suất cao hơn, dùng cho quạt hút nhà xưởng 0,37–7,5kW.
• Motor quạt bạc thau và motor quạt vòng bi loại nào bền hơn? Motor vòng bi chạy êm, ít phải tra dầu, tuổi thọ ổ trục thường dài hơn. Motor bạc thau rẻ hơn, dễ thay thế nhưng cần tra dầu định kỳ, khô dầu sẽ quay chậm và nóng.
• Quạt dùng motor DC tiết kiệm điện bao nhiêu so với motor AC? Quạt trần motor DC khoảng 25–35W so với 60–80W của motor AC, tiết kiệm khoảng 50–60% điện năng. Chạy 10 giờ/ngày, mức chênh khoảng 9–12kWh mỗi tháng cho một quạt.
• Motor quạt công nghiệp nên chọn 4 cực hay 6 cực? Motor 4 cực quay khoảng 1.400–1.450 vòng/phút, gió mạnh, phù hợp cánh quạt nhỏ và vừa. Motor 6 cực khoảng 950 vòng/phút, mô men lớn hơn ở cùng công suất, chạy êm, phù hợp cánh quạt đường kính lớn.
• Cấp bảo vệ IP của motor quạt nhà xưởng ẩm cần bao nhiêu? Nơi khô ráo dùng IP44 là đủ; quạt chuồng trại, quạt hơi nước, khu vực ẩm và nhiều bụi thường chọn IP54–IP55 để hạn chế nước và bụi lọt vào cuộn dây.

b) Dành cho người đã mua, cần hướng dẫn lắp đặt, đấu điện, sử dụng

• Cách đấu tụ cho motor quạt 1 pha như thế nào? Tụ được mắc nối tiếp với cuộn đề, cụm cuộn đề và tụ mắc song song với cuộn chạy, dây chung nối về một cực nguồn. Ở mẫu quạt trần 16 cực, dây trắng là dây chung, dây đỏ là cuối cuộn làm việc, dây vàng là cuối cuộn khởi động; màu dây thực tế cần đối chiếu theo từng hãng.
• Đảo chiều quay motor quạt 1 pha có tụ thế nào? Đổi vị trí tụ từ cuộn đề sang cuộn chạy (với motor hai cuộn giống nhau) hoặc đảo hai đầu của cuộn đề. Quạt có cánh định hướng gió, đảo chiều sẽ làm gió thổi ngược và giảm lưu lượng.
• Motor quạt 3 pha đấu sao hay tam giác? Motor ghi 220/380V: nguồn 380V đấu sao (Y), dùng biến tần 1 pha ra 3 pha 220V thì đấu tam giác (Δ). Motor ghi 380/660V thì đấu tam giác ở lưới 380V. Xem thêm cách đấu dây motor 3 pha.
• Quạt hút 3 pha chạy ngược chiều phải làm sao? Ngắt điện rồi đổi chỗ 2 trong 3 dây pha cấp vào motor, chiều quay sẽ đảo lại; nếu chạy qua biến tần thì đổi chiều bằng thông số hoặc chân lệnh của biến tần.
• Dây điện cho quạt treo tường công nghiệp 400W cần tiết diện bao nhiêu? Dòng điện khoảng 2–2,5A (tham khảo, đọc theo tem), dây đồng 1,0–1,5mm² là đủ với chiều dài thông thường; đường dây dài trên 50m nên tăng tiết diện để điện áp tại quạt không tụt dưới 209V.

c) Dành cho người gặp lỗi do dùng sai cách, cần cách khắc phục hoặc giải pháp tiết kiệm chi phí

• Quạt phải mồi tay mới chạy là do đâu? Phần lớn do tụ giảm điện dung hoặc đứt dây tụ, số ít do đứt cuộn đề hoặc khô dầu bạc. Thay tụ đúng µF và điện áp (chi phí thấp) thường xử lý được ngay mà không phải quấn lại motor.
• Thay tụ lớn hơn cho quạt mạnh hơn có được không? Tụ lớn hơn làm dòng cuộn đề tăng, quạt có thể mạnh hơn lúc đầu nhưng motor nóng hơn, tổn hao đồng tăng và dễ cháy cuộn đề khi chạy lâu. Trị số tụ ghi trên motor hoặc tụ cũ là mức cân bằng giữa mô men và nhiệt độ.
• Quạt bị rò điện ra vỏ có cần thay motor mới không? Chưa hẳn. Nếu rò do ẩm, sấy khô motor ở 80–100°C vài giờ rồi đo lại cách điện, đạt từ 0,5MΩ trở lên là dùng tiếp được; nếu chạm do cách điện rách cục bộ thì xử lý điểm chạm hoặc quấn lại cuộn dây, chi phí thấp hơn nhiều so với thay motor.
• Quạt quay chậm vào buổi tối có phải motor yếu? Thường là do điện áp lưới giảm vào giờ cao điểm; mô men giảm theo bình phương điện áp nên 190V làm quạt yếu rõ. Đo điện áp tại ổ cắm trước khi sửa motor để tránh tốn chi phí không cần thiết.
• Quạt trần bị sét đánh có cần quấn lại toàn bộ không? Thường chỉ đứt vài bối gần mối hàn dây ra, có thể nối hoặc quấn lại 3–5 bối nếu cách điện các bối còn lại tốt. Chỉ khi cách điện đã giòn, đổi màu nhiều mới quấn lại toàn bộ.
• Có cách nào giảm tiền điện cho quạt hút nhà xưởng 3 pha? Lắp biến tần để giảm tốc độ khi không cần gió tối đa: giảm 20% tốc độ thì công suất quạt giảm khoảng 49%. Vệ sinh cánh và lưới chắn định kỳ cũng giúp dòng điện thấp hơn.

13. Kết luận

Motor quạt điện phần lớn là motor 1 pha có tụ chạy điện 220V với dòng điện nhỏ, ngoài ra còn motor vòng chập, motor DC không chổi than và motor 3 pha cho quạt công nghiệp. Nắm được cấu tạo stator – rotor – tụ – bạc, nguyên lý từ trường quay, các thông số điện áp, ampe, tụ tham khảo cùng nguyên nhân của từng lỗi (quay chậm, kêu rung, chạm mát, nóng bầu) giúp chẩn đoán đúng bệnh và sửa motor quạt với chi phí thấp nhất. Với quạt 3 pha công suất lớn, biến tần là giải pháp điều tốc và tiết kiệm điện hiệu quả.