Motor Khí Nén Giảm Tốc: Thông Số, Phân Loại, Cách Chọn Theo Mô Men Và Áp Suất
Motor khí nén giảm tốc là động cơ chạy bằng khí nén (cánh gạt hoặc piston) ghép hộp giảm tốc hành tinh, trục vít hoặc bánh răng, hạ tốc độ từ 3.000 – 20.000 vòng/phút xuống 5 – 500 vòng/phút và tăng mô men lên hàng chục, hàng trăm lần. Nó ra đời cho chỗ motor điện không nên đặt vào: khu có hơi dung môi, xăng, khí mỏ, chỗ máy hay bị kẹt cứng, chỗ phải rửa nước liên tục. Motor khí nén giảm tốc kẹt tải thì đứng yên, không cháy cuộn dây; không có điện nên không phát tia lửa; đổi chiều, chỉnh tốc chỉ bằng 1 van khí. Đổi lại, 1 kW trên trục cần ~1,5 – 1,8 m³/phút khí ở 6 bar, tức máy nén ~10 – 11 kW điện phía sau.
Nội dung
- 1) Thông số chính của motor khí nén giảm tốc
- 2) Phân loại motor khí nén giảm tốc
- 3) Motor khí nén giảm tốc hay motor điện phòng nổ: khi nào chọn loại nào
- 4) Cách tính chọn motor khí nén giảm tốc theo tải
- 5) Chi phí điện khi chạy motor khí nén giảm tốc
- 6) Lắp đặt hệ khí nén cho motor giảm tốc
- 7) Ứng dụng motor khí nén giảm tốc
- 8) Ưu điểm motor khí nén giảm tốc
- 9) Câu hỏi thường gặp về motor khí nén giảm tốc
1) Thông số chính của motor khí nén giảm tốc
| Thông số | Dải thường gặp | Ghi chú khi chọn |
|---|---|---|
| Áp suất làm việc | 5 – 6,3 bar (0,5 – 0,63 MPa) | Thông số catalogue luôn tính ở 6 – 6,3 bar |
| Công suất trục | 0,1 – 3 kW | Cánh gạt tới ~3 kW; piston tới ~6 kW |
| Tốc độ không tải motor | 3.000 – 20.000 vòng/phút | Công suất cực đại ở ~50% tốc độ không tải |
| Tốc độ trục ra sau hộp số | 5 – 500 vòng/phút | Tỉ số hộp hành tinh 1/4 – 1/400 |
| Mô men trục ra | 5 – 2.000 Nm | Mô men khởi động ≈ 1,5 – 2 lần mô men ở công suất cực đại |
| Lưu lượng khí tiêu thụ | 0,3 – 5 m³/phút | ~1,5 – 1,8 m³/phút cho mỗi 1 kW trục ra |
| Cỡ đầu khí vào | 1/4" – 1" | Ống nhỏ hơn đầu vào → tụt áp, mất 20 – 40% công suất |
| Lọc khí | 5 – 40 µm | Cánh gạt cần khí sạch, có sương dầu (trừ loại không dầu) |
| Độ ồn | 70 – 90 dB | Lắp bộ tiêu âm ở cửa xả |
- Công suất và mô men gần như tỉ lệ thuận với áp suất: 4 bar chỉ còn ~55 – 60% công suất so với 6 bar.
- Áp suất đo ngay tại đầu khí vào motor, không đo ở bình máy nén.
- Catalogue ghi "công suất cực đại" là tại ~50% tốc độ không tải; chạy nhanh hơn thì mô men tụt mạnh.
a) Cách đọc tem, catalogue motor khí nén giảm tốc
Tem motor khí nén giảm tốc thường ghi ít hơn tem motor điện; phần lớn số liệu nằm trong catalogue. Những dòng cần đọc trước khi mua:
| Dòng trên tem/catalogue | Ý nghĩa thực tế |
|---|---|
| Max power (kW, HP) @ 6,3 bar | Công suất tại ~50% tốc độ không tải, không phải công suất chạy liên tục ở mọi tốc độ |
| Free speed (r/min) | Tốc độ trục ra khi không tải; tốc độ làm việc thực ≈ 50 – 60% con số này |
| Torque at max power (Nm) | Mô men tại điểm công suất cực đại — dùng con số này để chọn |
| Stall torque / Min. start torque (Nm) | Mô men khi kẹt, khởi động; then, trục, khớp nối phải chịu được mức này |
| Air consumption (l/s, m³/min) | Lưu lượng khí tại công suất cực đại; 1 l/s = 0,06 m³/phút |
| Ratio (i) | Tỉ số hộp giảm tốc gắn liền; tốc độ trục ra = tốc độ motor / i |
| Air inlet (G 1/4", G 3/8", G 1/2") | Cỡ ren đầu khí vào, chọn ống không nhỏ hơn |
| Lube-free / Lubricated | Loại không cần dầu hay bắt buộc có bộ tra dầu |
- Catalogue ghi lưu lượng theo l/s: 10 l/s = 0,6 m³/phút, đối chiếu với lưu lượng máy nén (FAD).
- Đơn vị HP trên motor khí nén: 1 HP ≈ 0,75 kW, giống motor điện.
- Không thấy ghi áp suất thì mặc định số liệu tính ở 6,3 bar.
2) Phân loại motor khí nén giảm tốc
a) Motor khí nén cánh gạt gắn hộp giảm tốc hành tinh

- Rotor lệch tâm có 4 – 10 cánh gạt trượt trong rãnh; khí đẩy cánh làm rotor quay 6.000 – 20.000 vòng/phút.
- Hộp hành tinh đồng trục 1 – 3 cấp, tỉ số 1/4 – 1/400, thân trụ tròn, mặt bích hoặc chân đế.
- Nhẹ, nhỏ: loại 0,5 kW nặng chỉ ~2 – 4 kg; hợp máy khuấy, bàn xoay, cửa van, máy đánh bóng.
- Nhược điểm: mô men khởi động thấp hơn piston, cánh gạt mòn nếu khí bẩn hoặc thiếu dầu.
b) Motor khí nén piston (hướng kính, hướng trục) gắn hộp giảm tốc

- 4 – 6 xi lanh xếp hình sao đẩy trục khuỷu, tốc độ không tải chỉ 1.000 – 3.000 vòng/phút.
- Mô men khởi động lớn, chạy chậm êm: hợp tời khí nén, máy khuấy thùng phuy 200 lít, băng tải khu chống nổ.
- Ví dụ motor khí nén 5 piston MBP-5P: 1/2 HP, 900 vòng/phút, áp 0,63 MPa, trục khuấy inox 16 × 880 mm.
- Nặng hơn cánh gạt cùng công suất ~2 – 3 lần, giá cao hơn.
c) Motor khí nén gắn hộp giảm tốc trục vít vuông góc

- Motor khí nén cánh gạt ghép bích vào hộp trục vít NMRV, trục ra vuông góc, tỉ số 1/7,5 – 1/100.
- Có tự hãm ở tỉ số lớn (trên ~1/50): tải không tự quay ngược khi ngắt khí.
- Hiệu suất hộp trục vít chỉ 50 – 85% → motor khí phải lớn hơn 1 – 2 cấp; tra mô men từng size ở hộp giảm tốc NMRV.
d) Motor khí nén giảm tốc kiểu bánh răng (gear motor)

- 2 bánh răng ăn khớp quay ngược chiều nhờ khí, chịu tải va đập tốt, ít chi tiết mòn.
- Dùng trong tời khí nén, máy khoan mỏ, máy kéo cáp; công suất từ 3 kW trở lên.
3) Motor khí nén giảm tốc hay motor điện phòng nổ: khi nào chọn loại nào
| Tiêu chí | Motor khí nén giảm tốc | Motor điện phòng nổ + hộp số |
|---|---|---|
| Phát tia lửa | Không, an toàn tự nhiên | Không, nhờ vỏ chịu nổ Ex d |
| Kẹt tải, quá tải | Đứng yên, không hỏng, nhả tải là chạy lại | Nhảy rơ le hoặc cháy cuộn dây |
| Chạy 24/24 giờ | Tốn điện máy nén gấp ~7 – 10 lần | Hiệu suất cao, tiết kiệm điện |
| Chỉnh tốc độ, đảo chiều | Van tiết lưu, van đảo chiều, rẻ | Biến tần phòng nổ, đắt |
| Công suất hợp lý | Dưới ~3 kW | 0,75 kW tới hàng trăm kW |
| Cần hạ tầng | Máy nén, đường ống, lọc, sấy khí | Cáp điện, tủ điện phòng nổ |
- Máy chạy ngắt quãng, công suất nhỏ, hay kẹt, có sẵn khí nén → motor khí nén giảm tốc.
- Máy chạy liên tục, trên 3 kW, không có máy nén → motor điện phòng nổ ghép hộp số.
- Motor điện chống nổ không phải motor khí nén: 2 loại khác hẳn nguồn động lực, đừng đặt nhầm mã.
4) Cách tính chọn motor khí nén giảm tốc theo tải
Ví dụ: máy khuấy thùng mực in gốc dung môi 200 lít, cần cánh quay 120 vòng/phút, mô men cánh đo được ~30 Nm.
- Công suất trên trục: P = M × n / 9.550 = 30 × 120 / 9.550 ≈ 0,38 kW.
- Hộp hành tinh 2 cấp hiệu suất ~0,9 → motor khí cần ~0,42 kW tại điểm làm việc.
- Chọn motor cánh gạt định mức 0,6 kW ở 6 bar, chừa ~30% cho tụt áp đường ống và độ nhớt tăng khi lạnh.
- Motor có công suất cực đại ở ~3.000 vòng/phút → tỉ số 3.000 / 120 = 1/25.
- Khí tiêu thụ ~0,6 × 1,6 ≈ 1 m³/phút → máy nén piston ~7,5 kW hoặc trục vít 7,5 kW đủ cho 1 máy khuấy.
a) Bảng chọn nhanh theo mô men và tốc độ trục ra (6 bar)
| Tốc độ trục ra | Mô men cần | Công suất motor khí | Khí tiêu thụ | Máy hợp |
|---|---|---|---|---|
| 300 vòng/phút | ~ 10 Nm | 0,4 – 0,5 kW | ~ 0,8 m³/phút | Khuấy sơn thùng 20 – 60 lít |
| 120 vòng/phút | ~ 30 Nm | 0,6 kW | ~ 1,0 m³/phút | Khuấy thùng phuy 200 lít |
| 60 vòng/phút | ~ 80 Nm | 0,75 – 0,9 kW | ~ 1,3 m³/phút | Bồn 500 lít keo, sơn dầu |
| 30 vòng/phút | ~ 200 Nm | 0,9 – 1,2 kW | ~ 1,8 m³/phút | Bàn xoay, trục cuốn khu chống nổ |
| 10 vòng/phút | ~ 600 Nm | 1,0 – 1,5 kW | ~ 2,2 m³/phút | Tời khí nén, van cửa lớn |
- Số liệu ~ tham khảo, đã cộng hiệu suất hộp và dư ~30% công suất.
- Máy khởi động khi đầy tải đặc: chọn piston hoặc cánh gạt lớn hơn 1 cấp.
- Đường ống dài trên 15 m: tăng 1 cỡ ống để giữ đủ 6 bar tại motor.
5) Chi phí điện khi chạy motor khí nén giảm tốc
Motor khí nén giảm tốc rẻ ở giá mua nhưng đắt ở tiền điện máy nén. Tính cho cùng một máy khuấy cần 0,6 kW trên trục, chạy 8 giờ/ngày, 26 ngày/tháng:
| Hạng mục | Motor khí nén giảm tốc 0,6 kW | Motor điện phòng nổ 0,75 kW + hộp số |
|---|---|---|
| Điện tiêu thụ thực tế | ~ 7,5 kW (máy nén) | ~ 0,7 kW |
| Điện năng 1 tháng | ~ 1.560 kWh | ~ 146 kWh |
| Hiệu suất từ điện ra trục | ~ 8 – 12% | ~ 70 – 75% |
| Phù hợp | Chạy ngắt quãng, vài giờ/ngày | Chạy liên tục |
- Máy nén dùng chung nhiều thiết bị thì chi phí chia nhỏ, nhưng lưu lượng phải đủ cho tất cả cùng lúc.
- Rò rỉ khí ở khớp nối, van thường làm mất thêm 10 – 30% lưu lượng — kiểm tra bằng nước xà phòng.
- Motor khí nén giảm tốc chỉ chạy 1 – 2 giờ/ngày thì chênh lệch tiền điện nhỏ, lợi thế an toàn lớn hơn.
- Chi tiết điện năng của máy nén xem bài động cơ khí nén và motor máy nén khí.
6) Lắp đặt hệ khí nén cho motor giảm tốc

- Thứ tự từ máy nén: van khóa → lọc tách nước → van điều áp → bộ tra dầu sương (lubricator) → van đảo chiều 5/3 → motor.
- Bộ tra dầu đặt cách motor dưới 3 m; ~1 giọt dầu cho mỗi 1 – 2 m³ khí; loại "không dầu" thì bỏ bộ tra dầu.
- Chỉnh tốc độ bằng van tiết lưu ở đường xả: tốc độ ổn định hơn tiết lưu đường vào.
- Cửa xả lắp tiêu âm; khu chống nổ dẫn khí xả ra ngoài, tránh thổi hơi dầu vào khu sạch.
- Hộp giảm tốc lắp đứng (trục khuấy): kiểm tra mỡ hoặc dầu đúng kiểu lắp đứng của hộp.
7) Ứng dụng motor khí nén giảm tốc

a) Chế tạo máy khuấy thùng phuy sơn dầu dùng motor khí nén giảm tốc piston, tỉ số 1/3
- Xưởng pha sơn alkyd gốc dung môi, mỗi mẻ 180 lít trong thùng phuy 200 lít, độ nhớt cao khi trời lạnh; khu pha có hơi xăng thơm nên không đặt motor điện thường.
- Kết cấu: kẹp mép thùng → motor khí nén 5 piston 0,37 kW (1/2 HP) → hộp bánh răng 1/3 → trục inox 304 phi 16, dài 880 mm → 2 tầng cánh chân vịt đường kính 180 mm.
- Tốc độ: motor ~900 vòng/phút, sau hộp cánh quay ~300 vòng/phút — đủ tạo xoáy hút bột màu xuống mà không cuốn khí làm bọt.
- Vận hành: mở van từ từ cho cánh chạy chậm khi thùng còn đặc, tăng dần tới mức đủ xoáy; mẻ khuấy 20 – 30 phút, khí tiêu thụ ~0,6 m³/phút.
- Vì sao chọn khí nén: hơi dung môi Zone 1 quanh miệng thùng; mỗi ngày thay thùng hàng chục lần, cánh hay kẹt cặn đáy thùng — motor khí đứng yên chờ, không cháy.
- Kết quả: sơn đồng màu giữa các thùng, công nhân không phải khuấy tay bằng que trong hơi dung môi.
b) Các ứng dụng khác của motor khí nén giảm tốc
- Máy khuấy sơn dầu, mực in, keo dung môi, xăng thơm: không tia lửa, chỉnh tốc bằng van; xem thêm motor khuấy hóa chất.
- Tời khí nén trong hầm lò than, giàn khoan, khoang tàu chở dầu: kéo cáp 0,5 – 5 tấn, kẹt tải không cháy motor.
- Băng tải, vít tải bột than, bột lưu huỳnh, bột nhôm trong khu bụi nổ.
- Máy đóng mở van, cửa xả bồn xăng dầu; bộ quay van tự động trong kho xăng.
- Máy vặn, siết bu lông lắp ráp ô tô, siết mặt bích đường ống: tự dừng khi đủ lực.
- Máy đánh bóng, mài khuôn, quay thùng phun cát trong xưởng ẩm ướt, rửa nước thường xuyên.
- Máy quay mẫu, trộn mẫu trong phòng thí nghiệm có dung môi.
8) Ưu điểm motor khí nén giảm tốc
- Không phát tia lửa: đặt thẳng trong khu có hơi xăng, dung môi, khí mỏ.
- Kẹt tải không hỏng: dừng tại chỗ, giữ mô men, nhả tải là quay lại.
- Chạy được chỗ nóng tới ~100°C, ẩm ướt, rửa vòi nước.
- Đổi chiều tức thì, chỉnh tốc vô cấp bằng van, không cần biến tần.
- Nhẹ: motor cánh gạt 0,5 kW + hộp hành tinh nặng chỉ bằng ~1/4 motor điện cùng công suất.
- Khởi động – dừng liên tục hàng trăm lần mỗi giờ không nóng.
9) Câu hỏi thường gặp về motor khí nén giảm tốc
a) Người sắp mua, đang khảo giá motor khí nén giảm tốc
- Motor khí nén giảm tốc có chạy 24/24 giờ được không? Được về độ bền, nhưng tốn điện: 0,6 kW trên trục cần máy nén ~7,5 kW chạy liên tục; máy chạy 24/24 giờ trên 1 kW nên dùng motor điện phòng nổ.
- Máy nén khí của xưởng có đủ chạy motor khí nén giảm tốc không? Đủ khi lưu lượng dư ra lớn hơn lưu lượng motor và giữ được 6 bar tại đầu motor; ví dụ motor 0,6 kW cần ~1 m³/phút.
- Motor khí nén giảm tốc 6 bar chạy ở 4 bar được không? Được, nhưng còn ~55 – 60% công suất và mô men; chọn motor theo áp suất thực tế đo tại đầu motor.
- Motor khí nén cánh gạt hay piston tốt hơn? Cánh gạt nhẹ, rẻ, tốc độ cao, hợp khuấy, quay nhẹ; piston mô men khởi động lớn, chạy chậm êm, hợp tời, thùng phuy, tải nặng.
- Gắn motor khí nén vào hộp giảm tốc NMRV có được không? Được, khi có bích trung gian đúng trục và vành định vị; nhớ hiệu suất trục vít thấp nên tăng 1 – 2 cấp motor.
- Motor khí nén giảm tốc có tự giữ tải khi ngắt khí không? Không với hộp hành tinh; cần phanh khí nén hoặc dùng hộp trục vít tỉ số lớn hơn ~1/50 để tự hãm.
- Motor khí nén giảm tốc có thay được motor điện chống nổ không? Được với máy dưới ~3 kW chạy ngắt quãng; trên mức đó chi phí khí nén cao hơn nhiều so với motor điện phòng nổ.
b) Người vừa mua, cần chạy motor khí nén đúng cách
- Motor khí nén mới cần tra dầu không? Cần, trừ loại ghi "lube-free"; nhỏ vài giọt dầu vào cửa khí trước lần chạy đầu và chỉnh bộ tra dầu ~1 giọt cho 1 – 2 m³ khí.
- Chạy không tải motor khí nén giảm tốc có hại không? Có, chạy không tải lâu làm cánh gạt mòn nhanh và nóng hộp số do vượt tốc; chỉnh van để không tải không quá tốc độ định mức.
- Ống khí cấp cho motor dùng cỡ nào? Bằng hoặc lớn hơn cỡ đầu vào motor; motor 0,6 kW đầu 3/8" dùng ống phi 10 – 12 mm, dài trên 15 m tăng 1 cỡ.
c) Bảo trì motor khí nén giảm tốc sau 6 – 12 tháng
- Bao lâu thay cánh gạt motor khí nén? Khí sạch, đủ dầu: ~3.000 – 5.000 giờ; khí có nước, bụi: có thể dưới 1.000 giờ, kiểm tra khi motor yếu dần.
- Hộp giảm tốc của motor khí nén có phải thay dầu không? Hộp hành tinh bôi mỡ thì bổ sung mỡ mỗi ~1.000 giờ; hộp trục vít dầu thì thay sau ~4.000 giờ hoặc 12 tháng.
- Vì sao motor khí nén yếu dần sau vài tháng? Thường do lọc khí nghẹt, tụt áp, cánh gạt mòn hoặc nước đọng trong motor; xả nước lọc mỗi ngày và thay lõi lọc định kỳ.
d) Lỗi khi dùng sai cách và cách khắc phục
- Motor khí nén giảm tốc chạy giật, không đều là do đâu? Thiếu dầu, khí có nước, cánh gạt kẹt rãnh hoặc áp dao động; vệ sinh motor bằng dầu rửa, sấy khí, ổn định van điều áp.
- Cửa xả phun sương dầu bẩn sàn xưởng thì làm sao? Bộ tra dầu chỉnh quá nhiều dầu; giảm giọt dầu, lắp tiêu âm có lọc dầu hoặc dẫn khí xả ra ngoài.
- Motor khí nén đóng băng ở cửa xả thì xử lý thế nào? Khí nở ra làm lạnh, nước trong khí đóng băng; lắp máy sấy khí, tăng nhiệt độ khí cấp, không để chạy không tải lâu.
- Trục ra hộp số bị gãy then khi motor kẹt tải là do đâu? Mô men khởi động lớn hơn mô men cho phép của hộp; hạ áp suất bằng van điều áp hoặc chọn hộp lớn hơn 1 cỡ.












