Động Cơ Bảo Long - Phương pháp Lắp Đặt Sử Dụng Máy Hiệu Quả

Motor Bảo Long (động cơ điện Bảo Long, mô tơ Bảo Long) là dòng động cơ điện lắp ráp trong nước, phổ biến nhất ở loại motor 1 pha 220V công suất nhỏ từ 0.37kW (0.5HP) đến 2.2kW (3HP), dùng cho máy bơm, máy xay xát, máy chế biến gỗ, băng tải nhỏ và máy nông nghiệp. Ngoài dòng 1 pha, trên thị trường còn có một số mẫu motor Bảo Long 3 pha 380V chân đế, vỏ IP55, dùng ghép hộp số, khớp nối hoặc truyền động nhông xích.

Điểm mạnh của động cơ Bảo Long là giá thấp, kích thước gọn, dễ thay thế và dễ sửa chữa; điểm cần kiểm tra kỹ là khối lượng dây đồng, chất lượng bạc đạn và thông số trên tem, vì đây là phân khúc giá rẻ, cạnh tranh nhiều về giá. Bài viết dưới đây đi sâu vào cấu tạo, thông số dòng điện (ampe), tụ điện, aptomat, khả năng dùng biến tần, cách lắp đặt và các lỗi thường gặp khi dùng motor Bảo Long 1 pha và 3 pha.

1. Motor Bảo Long là gì? Đặc điểm nhận biết

Motor Bảo Long là động cơ điện không đồng bộ rotor lồng sóc, vỏ gang hoặc vỏ nhôm, làm mát bằng quạt gió đuôi (kiểu TEFC). Phần lớn sản phẩm là động cơ điện 1 pha chân đế chạy điện 220V 50Hz, khởi động bằng tụ điện. Loại này xuất hiện trên thị trường từ trước năm 2010 nên được nhiều thợ sửa máy, xưởng gỗ và hộ gia đình biết tới.

• Kiểu lắp phổ biến: chân đế B3, một số mẫu có mặt bích.
• Tốc độ thường gặp: 2 cực khoảng 2.800–2.900 vòng/phút và 4 cực khoảng 1.400–1.450 vòng/phút.
• Điện áp: 1 pha 220V; dòng 3 pha 380V (đấu sao) hoặc 220V/380V (Δ/Y) tùy mẫu.
• Trên thân có hộp tụ (motor 1 pha) gồm tụ khởi động và tụ chạy, cùng hộp cực đấu dây.

Muốn so sánh với các dòng động cơ cùng phân khúc, có thể tham khảo nhóm động cơ điện 1 pha và động cơ điện 3 pha.

2. Cấu tạo motor Bảo Long 1 pha

Hầu như các motor Bảo Long trên thị trường đều là motor chân đế. Cấu tạo cơ bản gồm các phần sau:

a) Phần tĩnh (stator) và vỏ

• Lõi thép lá kỹ thuật điện ghép cách điện, quấn hai cuộn dây: cuộn chạy (cuộn chính) và cuộn đề (cuộn phụ) lệch nhau 90° điện.
• Vỏ có gân tản nhiệt, chân đế bắt bu lông; nắp hai đầu giữ bạc đạn (vòng bi).
• Hộp cực đấu dây và hộp tụ gắn trên thân.

b) Phần quay (rotor) và trục

• Rotor lồng sóc nhôm đúc, cân bằng động, lắp trên trục thép có rãnh then.
• Hai bạc đạn cầu (thường loại 62xx hoặc 63xx tùy cỡ khung).
• Quạt gió đuôi và nắp chụp quạt làm mát bề mặt vỏ.

c) Bộ khởi động: tụ điện và công tắc ly tâm

• Tụ khởi động (tụ đề) dung lượng lớn, chỉ đóng vào mạch vài giây khi khởi động.
• Công tắc ly tâm (vít văng) ngắt tụ đề khi motor đạt khoảng 70–80% tốc độ định mức.
• Tụ chạy (tụ ngậm) nằm thường trực trong mạch, giúp motor chạy êm, tăng hệ số công suất.

Phần nào còn chưa rõ có thể đối chiếu với hình cấu tạo động cơ 1 pha Parma dưới đây, vì kết cấu motor 1 pha chân đế của các hãng gần như giống nhau:

3. Thông số điện của motor Bảo Long: ampe, điện áp, tụ, aptomat

Dòng điện định mức (ampe) là thông số quan trọng nhất để chọn dây dẫn, aptomat và relay nhiệt. Bảng dưới là giá trị tham khảo cho motor 1 pha 220V 4 cực thông dụng; số liệu chính xác cần đọc theo tem motor đang dùng.

• Toàn bộ số ampe, tụ, aptomat trong bảng là giá trị tham khảo; luôn đọc theo tem motor.
• Dòng khởi động motor 1 pha khoảng 5–7 lần dòng định mức trong 1–3 giây.
• Tụ chạy dùng loại điện áp 400–450VAC; tụ khởi động loại 250–300VAC trở lên.
• Điện áp nguồn thấp hơn 200V làm dòng tăng 10–20%, motor nóng nhanh hơn.

Với motor Bảo Long 3 pha 380V đấu sao, dòng điện tham khảo: 0.75kW khoảng 2A, 1.5kW khoảng 3.5–3.7A, 2.2kW khoảng 5A, 3kW khoảng 6.5–7A, 4kW khoảng 8.5–9A. Cách tính và chọn tụ chi tiết xem thêm bài chọn tụ điện cho motor; chọn dây theo dòng xem bảng tra tiết diện dây dẫn.

4. Motor Bảo Long có dùng được biến tần không?

Câu trả lời phụ thuộc vào loại motor:

• Motor Bảo Long 1 pha có tụ và công tắc ly tâm: biến tần thông thường (ngõ ra 3 pha) không điều khiển được. Khi giảm tần số, tốc độ giảm nên công tắc ly tâm đóng tụ đề lại liên tục, cuộn đề và tụ rất nhanh nóng. Muốn chỉnh tốc độ motor 1 pha thì thường thay bằng bộ điều tốc hoặc dùng hộp số để giảm tốc cơ khí.
• Motor Bảo Long 3 pha 220V/380V: dùng được biến tần. Nếu chỉ có điện 1 pha 220V, chọn biến tần vào 1 pha 220V ra 3 pha 220V và đấu motor kiểu tam giác (Δ). Nếu có điện 3 pha 380V, dùng biến tần 3 pha 380V và đấu sao (Y).
• Công suất biến tần chọn bằng hoặc lớn hơn công suất motor; với tải nặng khởi động (máy nghiền, băng tải đầy tải) thường chọn biến tần lớn hơn 1 cấp.
• Chạy dưới 20–25Hz lâu dài thì quạt đuôi quay chậm, motor tản nhiệt kém; cần theo dõi nhiệt độ vỏ.

Nguyên lý và cách chọn biến tần chi tiết xem bài nguyên lý hoạt động của máy biến tần và danh mục động cơ biến tần.

5. Phân loại motor Bảo Long theo kiểu lắp và truyền động

a) Motor Bảo Long 3 pha chân đế lắp đặt khớp nối

Motor Bảo Long chân đế 380V 3 pha có thể ghép qua hộp số bánh vít để đổi hướng trục 90°. Tốc độ trục ra sau hộp số bánh vít có thể chỉnh còn khoảng 50, 40, 30, 20, 10 vòng/phút tùy tỷ số truyền:

Motor Bảo Long có thể lắp trục úp xuống hoặc ngửa lên trên khi đi qua khớp nối như sau:

Động cơ điện Bảo Long còn có thể nối với trục dương của hộp số cycloid. Khi qua hộp số, tốc độ giảm đi, momen xoắn tăng lên nên tải khỏe hơn:

• Hộp số cycloid và hộp số bánh vít ghép motor 4 cực (1.450 vòng/phút) là cấu hình phổ biến nhất, sau đó mới tới motor 6 cực, 8 cực.
• Momen trục ra tính gần đúng: T (Nm) = 9.550 × P (kW) × hiệu suất hộp số / tốc độ trục ra (vòng/phút).
• Ví dụ: motor 1.5kW qua hộp số ra 30 vòng/phút, hiệu suất 0.9 thì momen khoảng 430Nm.

Xem thêm các dòng hộp số giảm tốc cyclo và hộp giảm tốc trục vít để ghép với motor chân đế.

b) Động cơ điện Bảo Long lắp đặt nhông xích

Phương án dùng bánh nhông và sợi xích rất linh động, trục ra có thể bố trí theo nhiều phía. Motor có thể đặt chân đế xuống sàn như motor Parma 1 pha hoặc đặt chân đế treo lên tường như động cơ điện Bảo Long dưới đây:

• Tỷ số truyền xích bằng số răng nhông bị động chia số răng nhông chủ động, thường dùng 1:2 đến 1:5.
• Độ võng xích khoảng 2–4% khoảng cách hai tâm trục.
• Hai nhông phải thẳng hàng; lệch nhông làm mòn xích và tăng tải lên bạc đạn motor.

6. Ứng dụng của motor Bảo Long 1 pha và 3 pha

• Gia đình: motor bơm nước giếng, bơm tăng áp, máy nén khí mini, máy xay bột, máy ép mía.
• Xưởng nhỏ, thương mại: motor máy cưa gỗ, máy bào, máy mài, máy khoan bàn, máy cắt sắt, máy trộn bột, máy đánh trứng công nghiệp cỡ nhỏ.
• Nông nghiệp: motor máy xay xát lúa, máy băm cỏ, máy nghiền thức ăn chăn nuôi, máy sục khí ao tôm, máy tưới cây.
• Thủy lợi: kéo bơm ly tâm, bơm tưới tiêu công suất nhỏ.
• Truyền động: ghép hộp số làm băng tải nhỏ, máy khuấy, cửa cuốn kéo tay, máy quay gà vịt, máy rang hạt.

Các ứng dụng cần giảm tốc độ có thể tham khảo thêm motor giảm tốc 1 pha, motor giảm tốc mini và motor tua chậm.

7. Ưu điểm và hạn chế của động cơ điện Bảo Long

a) Ưu điểm

• Giá thành thấp, phù hợp nhu cầu dân dụng, máy nông nghiệp và xưởng nhỏ.
• Kích thước nhỏ gọn, chân đế tiêu chuẩn nên dễ thay thế cho motor 1 pha cùng cỡ.
• Lắp đặt, đấu dây đơn giản; chạy trực tiếp điện 1 pha 220V gia đình.
• Phụ tùng (tụ, công tắc ly tâm, bạc đạn, quạt) dễ tìm, chi phí sửa chữa thấp.
• Sản xuất, lắp ráp trong nước nên hàng có sẵn nhiều, thời gian giao hàng nhanh hơn motor nhập khẩu.
• Có mặt trên thị trường từ trước năm 2010 nên nhiều thợ đã quen cấu tạo, dễ quấn lại khi cháy dây.

b) Hạn chế cần biết

• Phân khúc giá rẻ cạnh tranh mạnh, khối lượng dây đồng giữa các lô và các nơi bán có thể chênh nhau; motor ít đồng hơn thì dòng tăng và nhiệt độ cao hơn khi chạy đầy tải.
• Chủ yếu là motor dân dụng công suất nhỏ; motor 1 pha công suất lớn nhất trên thị trường chỉ tới 7.5kW, các tải lớn hơn dùng motor 3 pha.
• Thông tin kỹ thuật công bố (hiệu suất, cấp cách điện, đường cong momen) thường không đầy đủ như motor công nghiệp nhập khẩu.
• Motor 1 pha có tụ không điều chỉnh tốc độ bằng biến tần thông thường.

8. So sánh motor Bảo Long với các thương hiệu khác

• Thông số trong bảng là mức tổng quát, mỗi model có thể khác.
• Khi so sánh cùng công suất, nên cân motor và so dòng không tải để đánh giá lượng đồng, thép.
• Tham khảo thêm motor Nhật và motor công nghiệp cho tải nặng, chạy liên tục.

9. Cách lắp đặt và đấu điện motor Bảo Long đúng kỹ thuật

a) Chuẩn bị và lắp cơ khí

• Chuẩn bị dụng cụ: cờ lê, thước thẳng hoặc đồng hồ so, đồng hồ vạn năng, đồng hồ đo cách điện (megomet).
• Đặt motor trên bệ phẳng, cứng; siết đều 4 bu lông chân đế.
• Căn tâm trục motor với trục máy: lệch tâm khớp nối nên dưới 0.1mm; dây curoa căng vừa, ấn giữa dây võng khoảng 10–15mm.
• Chừa khoảng trống phía quạt đuôi tối thiểu 1/4 đường kính vỏ để motor lấy gió làm mát.

b) Đấu dây và bảo vệ

• Đo cách điện cuộn dây với vỏ trước khi cấp điện; giá trị trên 1MΩ là đạt mức tối thiểu cho motor hạ áp.
• Motor 1 pha: đấu theo sơ đồ trong nắp hộp cực; đổi chiều quay bằng cách đảo đầu cuộn đề (không phải đảo dây nguồn).
• Motor 3 pha: điện 380V đấu sao (Y), điện 220V 3 pha đấu tam giác (Δ); đổi chiều quay bằng cách đảo 2 trong 3 dây pha. Chi tiết xem cách đấu dây motor 3 pha.
• Lắp aptomat và relay nhiệt theo dòng định mức trên tem; nối dây tiếp địa vào vỏ motor.

c) Chạy thử

• Chạy không tải 10–15 phút, kiểm tra chiều quay, tiếng ồn, độ rung.
• Đo dòng bằng ampe kìm: dòng không tải motor 1 pha thường khoảng 40–60% dòng định mức.
• Chạy có tải, đo lại dòng; dòng không được vượt dòng ghi trên tem.
• Sờ vỏ sau 30–60 phút: vỏ ấm đến nóng (khoảng 60–70°C) là bình thường với motor cách điện cấp B, F.

10. Lỗi thường gặp khi dùng motor Bảo Long và cách xử lý

• Tụ điện là linh kiện hỏng nhiều nhất trên motor 1 pha.
• Motor 3 pha mất 1 pha vẫn có thể ù và cháy dây trong vài phút.
• Relay nhiệt cài đúng dòng tem giúp tránh cháy cuộn dây khi quá tải.

11. Câu hỏi thường gặp về motor Bảo Long

a) Dành cho người đang khảo giá, sắp mua motor Bảo Long

• Motor Bảo Long có những công suất nào? Phổ biến nhất là motor Bảo Long 1 pha 220V từ 0.37kW (0.5HP), 0.75kW (1HP), 1.1kW (1.5HP), 1.5kW (2HP) đến 2.2kW (3HP). Một số mẫu 3 pha 380V chân đế công suất nhỏ cũng có trên thị trường; công suất cụ thể đọc theo tem.
• Nên chọn motor Bảo Long 2 cực hay 4 cực? Motor 2 cực (khoảng 2.850 vòng/phút) hợp với máy bơm, máy mài, máy cưa cần tốc độ cao. Motor 4 cực (khoảng 1.450 vòng/phút) cho momen gấp khoảng 2 lần ở cùng công suất, hợp với máy xay, máy nghiền, ghép hộp số giảm tốc.
• Làm sao biết motor Bảo Long 1 pha đủ dây đồng? So khối lượng motor với các mẫu cùng công suất, cùng số cực; đo dòng không tải và dòng có tải, motor đủ đồng chạy đầy tải thì dòng thấp hơn hoặc bằng dòng ghi trên tem và vỏ không quá nóng sau 1 giờ.
• Motor Bảo Long 1HP 1 pha chạy ampe bao nhiêu? Motor 0.75kW 1 pha 220V có dòng định mức tham khảo khoảng 5–5.5A, dòng khởi động khoảng 25–35A trong 1–3 giây. Giá trị chính xác đọc theo tem motor.
• Motor Bảo Long 1 pha khác motor 3 pha thế nào khi chọn mua? Motor 1 pha chạy trực tiếp điện gia đình 220V nhưng phải có tụ, momen khởi động thấp hơn. Motor 3 pha bền hơn, không cần tụ, chạy được biến tần, nhưng cần điện 3 pha 380V hoặc biến tần 1 pha ra 3 pha.
• Motor Bảo Long có loại mặt bích để ghép hộp số không? Phần lớn là kiểu chân đế B3; khi ghép hộp số giảm tốc thường dùng khớp nối, nhông xích hoặc dây curoa. Nếu cần ghép trực tiếp mặt bích thì xem các dòng motor giảm tốc liền khối.

b) Dành cho người đã mua, cần hướng dẫn lắp đặt, đấu điện, sử dụng

• Đấu motor Bảo Long 1 pha đổi chiều quay thế nào? Mở hộp cực, đảo hai đầu dây của cuộn đề (cuộn khởi động) so với cuộn chạy theo sơ đồ trong nắp hộp. Đảo hai dây nguồn L và N không làm đổi chiều motor 1 pha.
• Motor Bảo Long 1 pha 1.5kW dùng dây điện và aptomat cỡ nào? Dòng tham khảo khoảng 10A nên thường dùng dây đồng 1.5–2.5mm² (đường dây ngắn) và aptomat khoảng 20A. Đường dây dài trên 30m nên tăng tiết diện để giảm sụt áp; luôn đối chiếu với dòng trên tem.
• Thay tụ cho motor Bảo Long chọn thông số thế nào? Thay đúng dung lượng µF và điện áp ghi trên tụ cũ. Tham khảo: motor 0.75kW dùng tụ chạy khoảng 20–25µF 450V, tụ đề khoảng 150–200µF 250–300V.
• Motor Bảo Long 3 pha 220V/380V đấu thế nào khi nhà chỉ có điện 1 pha? Dùng biến tần vào 1 pha 220V ra 3 pha 220V, motor đấu tam giác (Δ). Cách này vừa chạy được motor 3 pha vừa chỉnh được tốc độ và có khởi động mềm.
• Motor Bảo Long chạy liên tục được bao lâu? Motor chế độ S1 chạy liên tục được khi dòng tải không vượt dòng định mức và nhiệt độ vỏ ổn định dưới khoảng 70–80°C. Môi trường nóng, bụi nhiều thì nên vệ sinh nắp quạt định kỳ để giữ khả năng tản nhiệt.
• Lắp motor Bảo Long trục đứng được không? Motor chân đế có thể lắp trục úp xuống hoặc ngửa lên qua khớp nối; khi đó bạc đạn chịu thêm lực dọc trục, nên chọn tải nhẹ và kiểm tra tiếng bạc đạn sau vài tuần chạy.

c) Dành cho người gặp lỗi do dùng sai cách, cần cách khắc phục hoặc giải pháp tiết kiệm chi phí

• Motor Bảo Long 1 pha kêu ù không chạy, phải làm gì? Ngắt điện ngay, quay tay thử trục: nếu nhẹ thì 80–90% do tụ đề hoặc công tắc ly tâm. Thay tụ cùng thông số chi phí thấp hơn nhiều so với quấn lại motor.
• Dùng biến tần cho motor 1 pha có tụ bị nóng, xử lý thế nào? Biến tần thông thường không phù hợp motor 1 pha có tụ và công tắc ly tâm, cuộn đề sẽ nóng khi giảm tốc. Giải pháp là đổi sang motor 3 pha 220V/380V cùng công suất và dùng biến tần 1 pha vào 3 pha ra.
• Motor hay nhảy aptomat khi khởi động máy nặng? Dòng khởi động 1 pha cao gấp 5–7 lần; dùng aptomat đặc tính C hoặc D, giảm tải lúc đề (mở van xả bơm, nhả côn) hoặc chuyển sang motor 3 pha có biến tần để khởi động mềm.
• Motor Bảo Long bị cháy dây có nên quấn lại? Với motor 0.75–2.2kW, chi phí quấn lại thường khoảng 30–50% giá motor mới. Nếu vỏ, trục, rotor còn tốt và lõi thép không bị cháy xém thì quấn lại tiết kiệm hơn.
• Motor chạy nóng do điện yếu buổi chiều, khắc phục ra sao? Điện áp dưới 200V làm dòng tăng 10–20%. Có thể tăng tiết diện dây, dùng ổn áp phù hợp công suất hoặc giảm tải vào giờ cao điểm để motor không quá nhiệt.
• Bạc đạn motor Bảo Long kêu to, sửa tốn bao nhiêu? Bạc đạn cầu 62xx hoặc 63xx có giá thấp, thay cả hai đầu kèm kiểm tra trục là cách sửa rẻ nhất; để lâu bạc vỡ có thể làm rotor cọ stator gây cháy dây.

12. Kết luận

Motor Bảo Long là lựa chọn giá thấp cho nhu cầu dân dụng, nông nghiệp và xưởng nhỏ, mạnh nhất ở dải motor 1 pha 220V từ 0.37kW đến 2.2kW. Khi sử dụng, cần đọc kỹ tem để chọn đúng dây, aptomat, tụ; dùng motor 3 pha khi cần chỉnh tốc độ bằng biến tần; và ghép hộp số giảm tốc khi cần tốc độ thấp, momen lớn.

Xem thêm các loại động cơ điện chuyên dụng khác:

• Động Cơ Điện 1 Pha
• Motor Giảm Tốc 1 Pha
• Motor Giảm Tốc Mini
• Motor Tua Chậm